नेपालको भूगोल: हिमाल, पहाड र तराई, नदी, हावापानी र मुख्य तथ्य

नेपाल सानो तर अत्यन्त विविधतायुक्त देश हो। करिब १५० देखि २४० किलोमिटरको उत्तर-दक्षिण दूरीमा जमिन तराईको समथरबाट संसारका अग्ला हिमालसम्म उक्लिन्छ। यही विविधताले हावापानी, खेती, संस्कृति र बस्ती कहाँ हुन्छ भन्ने कुरा निर्धारण गर्छ।

यहाँका सङ्ख्या गोलाकार वा "करिब" मान हुन्, र मापन परिमार्जन हुन्छन् (सन् २०२० मा नेपाल र चीनले सगरमाथाको उचाइ संयुक्त रूपमा फेरि घोषणा गरे)। परीक्षाको उत्तरका लागि ठ्याक्कै सङ्ख्या हालको आधिकारिक स्रोतबाट पक्का गर्नुहोस्।

१. पूर्वदेखि पश्चिम फैलिएका तीन क्षेत्र

नेपाललाई सामान्यतया तीन पारिस्थितिक पेटीमा बाँडिन्छ, जो करिब पूर्व-पश्चिम फैलिएर दक्षिणदेखि उत्तरसम्म एकपछि अर्को छन्। तलको काटले जमिन कसरी उक्लिन्छ देखाउँछ।

चित्र: नेपालको दक्षिणदेखि उत्तरसम्मको सरल काट (मापअनुसार होइन)।

२. तीन क्षेत्रको तुलना

चुरे (सिवालिक) शृङ्खला तराई र महाभारत शृङ्खलाबीच पर्छ, र बीचमा चितवनजस्ता भित्री मधेस उपत्यका छन्।

३. हिमाल

संसारका आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला चौध हिमालमध्ये आठ पूर्ण वा आंशिक रूपमा नेपालमा पर्छन्। तिनमा सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चो ओयु, धौलागिरि, मनास्लु र अन्नपूर्ण १ पर्छन्। सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा करिब ८,८४९ मिटर छ।

४. नदी

नेपालका नदीलाई उद्गमअनुसार तीन समूहमा बाँडिन्छ:

• हिमालबाट आउने हिमनदी-पोषित नदी वर्षभरि बग्छन्: कोशी (पूर्वी), गण्डकी / नारायणी (मध्य) र कर्णाली (पश्चिमी) नदी प्रणाली, साथै पश्चिमी सिमानामा महाकाली।
• महाभारत शृङ्खलाबाट आउने नदी वर्षा र मूलको पानीमा भर पर्छन्, जस्तै कमला र बागमती।
• चुरे शृङ्खलाबाट आउने नदी मौसमी हुन्छन् र जाडोमा प्रायः सुक्छन्।

यी नदी दक्षिणतर्फ भारत पसेर गङ्गामा मिसिन्छन्। तिनले नेपाललाई ठूलो जलविद्युत् सम्भावना दिएका छन्, यद्यपि केही भागमात्र विकास भएको छ।

५. ताल र सिमसार

प्रसिद्ध तालमा पोखरा उपत्यकाका फेवा, बेगनास र रुपा, उत्तर-पश्चिमको रारा (प्रायः सबैभन्दा ठूलो ताल भनिने) र उच्च हिमाली गोसाइँकुण्ड पर्छन्। नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय सूचीमा परेका सिमसार क्षेत्र पनि छन्।

६. हावापानी र ऋतु

नेपालमा सामान्यतया चार ऋतु भनिन्छ: वसन्त, ग्रीष्म (मनसुनसहित, जब धेरै वर्षा हुन्छ), शरद र शिशिर/हिउँद। अक्षांशभन्दा उचाइको प्रभाव बढी हुन्छ: एकै दिन तराईमा गर्मी र हिमालमा हिउँ पर्न सक्छ।

७. संरक्षित क्षेत्र

नेपालमा राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष र संरक्षण क्षेत्र छन्। चितवन पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज (१९७३) थियो, र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जले सगरमाथा क्षेत्र जोगाउँछ। दुवै विश्व सम्पदा सूचीमा छन्।

दोहोर्‍याउन छिटो तथ्य

• भूपरिवेष्टित देश, भारत र चीन (तिब्बत) सँग सिमाना जोडिएको।
• कुल क्षेत्रफल करिब १,४७,००० वर्ग किलोमिटर।
• सबैभन्दा होचो ठाउँ पूर्वी तराईमा (करिब ६० मिटर); सबैभन्दा अग्लो सगरमाथा।
• सात प्रदेश र ७७ जिल्ला।

पढ्दा नक्सा प्रयोग गर्नुहोस् र भूगोलका MCQ बारम्बार अभ्यास गर्नुहोस्, किनभने ठाउँ र सङ्ख्या मनमा चित्र बनाउन सके सम्झन सजिलो हुन्छ।