नेपालको संविधान २०७२ सरल भाषामा: सरकार, अधिकार र संस्था

नेपालको संविधान २०७२ साल असोज ३ गते (सन् २०१५ सेप्टेम्बर २०) मा जारी भयो, २००६ को शान्ति सम्झौता र संविधानसभासँग सुरु भएको लामो प्रक्रियापछि। यसले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गरेको छ। यो लेखले सामान्य ज्ञान र लोकसेवा शैलीका परीक्षाका लागि उपयोगी सरल परिचय दिन्छ।

सिट र स्थानीय तहजस्ता सङ्ख्या सामान्यतया भनिएअनुसार दिइएका छन्। कानुन र सीमाना संशोधन हुन सक्छन्, त्यसैले परीक्षाको उत्तरमा प्रयोग गर्नुअघि ठ्याक्कै सङ्ख्या र धारा संविधान आफैँ वा आधिकारिक स्रोतबाट पक्का गर्नुहोस्।

१. तीन तह भएको सङ्घीय राज्य

नेपालमा राज्यशक्ति तीन तहमा बाँडिएको छ: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय सरकार। हरेकका आफ्ना अधिकार छन् र केही अधिकार साझा छन्। संविधानले तिनलाई अनुसूचीमा सूचीबद्ध गरेको छ।

चित्र: २०७२ को संविधान अनुसारका तीन तहका सरकार (सङ्ख्या अन्दाजी हुन्; आधिकारिक स्रोत हेर्नुहोस्)।

२. राज्यका तीन अङ्ग

अधिकांश लोकतन्त्रजस्तै राज्यका तीन अङ्ग छन्। व्यवस्थापिकाले कानुन बनाउँछ, कार्यपालिकाले कार्यान्वयन गर्छ, र न्यायपालिकाले व्याख्या गरी विवाद समाधान गर्छ। चित्रले हरेकका मुख्य निकाय देखाउँछ।

चित्र: राज्यका तीन अङ्ग र प्रत्येकका मुख्य निकाय।

३. एक नजरमा मुख्य तथ्य

४. संसद् अलि विस्तारमा

• प्रतिनिधिसभामा २७५ सदस्य छन्: १६५ प्रत्यक्ष (पहिलो हुने निर्वाचित) र ११० समानुपातिक प्रणालीबाट।
• राष्ट्रिय सभा ५९ सदस्य भएको माथिल्लो सदन हो, जसमा प्रदेश र स्थानीय प्रतिनिधिले चुनेका र केही मनोनीत सदस्य पर्छन्।
• प्रतिनिधिसभामा बहुमतको समर्थन जुटाउन सक्ने नेता सामान्यतया प्रधानमन्त्री बन्छन्।

५. मौलिक हक र कर्तव्य

संविधानको भाग ३ मा स्वतन्त्रता, समानता, शिक्षा, स्वास्थ्य, खाद्य, रोजगारीको हक र शोषणविरुद्धको हकजस्ता मौलिक हक सूचीबद्ध छन्। नागरिकका कर्तव्य पनि छन्, जस्तै राष्ट्रिय एकता जोगाउने, कर तिर्ने र सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउने। निर्देशक सिद्धान्तले राज्यलाई मार्गदर्शन गर्छ तर अदालतमा सीधै लागू गराउन मिल्दैन भन्ने सम्झनुहोस्।

६. संवैधानिक निकाय

स्वतन्त्र निकायले सरकारलाई जवाफदेही राख्न सघाउँछन्। उदाहरण: अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग, महालेखा परीक्षकको कार्यालय, लोकसेवा आयोग, निर्वाचन आयोग र राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग।

७. संविधान संशोधन

संविधान संशोधन गर्न सकिन्छ, सामान्यतया संसद्मा विशेष बहुमतबाट, र यसको मौलिक संरचनासँग सम्बन्धित केही भाग फेर्न अझ गाह्रो छ। विस्तृत प्रक्रिया संविधानमै छ।

परीक्षा तयारीका सुझाव

• पहिले संरचना (तीन तह, तीन अङ्ग) सिक्नुहोस्, त्यसपछि सङ्ख्या।
• संवैधानिक निकाय र हरेकको काम एक पेजको तालिकामा राख्नुहोस्।
• समाचारमा हालका संशोधन र महत्त्वपूर्ण अदालती फैसला पढ्नुहोस्।
• राजनीति विषयका MCQ नियमित अभ्यास गर्नुहोस् र छुटेका फेरि हेर्नुहोस्।