शिक्षामा केही गडबड हुँदा — नतिजा ढिलो हुँदा, कलेज मान्यताप्राप्त नभएको देखिँदा, प्रमाणपत्रमा प्रश्न उठ्दा — विद्यार्थी र अभिभावकलाई प्रायः को जिम्मेवार हो भन्ने थाहा हुँदैन। यो उनीहरूको दोष होइन। नेपालको शिक्षा क्षेत्रमा धेरै निकाय छन्, प्रत्येकको काम फरक छ, र नाम पनि मिल्दाजुल्दा सुनिन्छन्। यो लेखले तिनलाई छुट्याउँछ, ताकि कसलाई सोध्ने र के जाँच्ने भन्ने थाहा होस्।
संघीयतापछि जिम्मेवारी केही सरेका छन् र केही कानुन परिमार्जन हुँदैछन्। तपाईंको विषय जरुरी छ भने अहिले कुन कार्यालयले हेर्छ भनेर पुष्टि गर्नुहोस्।
नीतिगत तह
शिक्षा मन्त्रालय (अहिले शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय) ले राष्ट्रिय शिक्षा नीति बनाउँछ, कानुन र योजना तयार पार्छ, र मुख्य शैक्षिक निकायको रेखदेख गर्छ। यसलाई तपाईंको विद्यालय वा कलेज दैनिक चलाउने कार्यालयभन्दा पनि योजनाकार र नीतिनिर्माता ठान्नुहोस्।
विद्यालय शिक्षा
- स्थानीय सरकार। संविधानअनुसार नगरपालिका र गाउँपालिकाले आफ्नो क्षेत्रका आधारभूत र माध्यमिक विद्यालय सञ्चालन गर्छन्, केन्द्रसँग मिलेर शिक्षक व्यवस्थापन र विद्यालयको बजेटसमेत हेर्छन्।
- पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (सीडीसी)। विद्यालय पाठ्यक्रम तयार गर्छ र पाठ्यपुस्तक स्वीकृत गर्छ।
- राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड (नेब)। विद्यालय तहको अन्त्यमा हुने राष्ट्रिय परीक्षा, कक्षा १२ को बोर्ड परीक्षा सञ्चालन गर्छ, र पछिल्ला वर्षमा कक्षा १० को राष्ट्रिय परीक्षा (एसईई) को जिम्मा पनि सम्हालेको छ। नतिजा र प्रमाणपत्र पनि यही बोर्डले प्रकाशित गर्छ।
- शिक्षक सेवा आयोग (टीएससी)। सरकारी विद्यालयका शिक्षक छनोट गर्छ र स्थायी पदका लागि चाहिने शिक्षण अनुमतिपत्र जारी गर्छ।
प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा
प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (सीटीईभीटी) ले प्राविधिक विद्यालय र पोलिटेक्निक संस्थालाई स्वीकृति, आबद्धता र अनुगमन गर्छ, र डिप्लोमा तथा छोटा अवधिका कोर्षको मापदण्ड तय गर्छ। सिभिल इन्जिनियरिङ, फार्मेसी, नर्सिङ सहायक वा यस्तै डिप्लोमा रोज्दै हुनुहुन्छ भने संस्था त्यही कार्यक्रमका लागि सीटीईभीटीसँग आबद्ध छ कि छैन जाँच्नुहोस्।
उच्च शिक्षा
- विश्वविद्यालय। प्रत्येक विश्वविद्यालयले आफ्नै पाठ्यक्रम तय गर्छ, आफ्नै परीक्षा लिन्छ र आफ्नै उपाधि दिन्छ। कलेजहरूले केन्द्रीय बोर्डको होइन, आफ्नो विश्वविद्यालयको नियम मान्छन्।
- विश्वविद्यालय अनुदान आयोग (यूजीसी)। सरकारी अनुदान विश्वविद्यालयलाई बाँड्छ र उच्च शिक्षामा गुणस्तर सुनिश्चितता तथा मापदण्डमा काम गर्छ।
- चिकित्सा शिक्षा आयोग। चिकित्सा शिक्षाको मापदण्ड र धेरै चिकित्सा कार्यक्रमको प्रवेश प्रक्रिया हेर्छ।
व्यावसायिक परिषद्: इजाजत महत्त्वपूर्ण छ
धेरै पेसाका लागि उपाधि मात्र पर्याप्त हुँदैन। कानुनी रूपमा काम गर्न तपाईंले सम्बन्धित व्यावसायिक परिषद् मा दर्ता हुनुपर्छ, र प्रायः त्यसको इजाजत परीक्षा पनि उत्तीर्ण गर्नुपर्छ। चिकित्सा, इन्जिनियरिङ, नर्सिङ, फार्मेसी, कानुन र लेखा जस्ता क्षेत्रमा यस्ता परिषद् छन्। यस्तो पेसा लक्ष्य हो भने कुन परिषद् लागू हुन्छ र मान्यताप्राप्त संस्था तथा परीक्षाका नियम के छन् भनेर सुरुमै बुझ्नुहोस्।
सार्वजनिक सेवा भर्ना
सरकारी जागिर सङ्घ र प्रदेशका लोकसेवा आयोग (र स्थानीय तहका व्यवस्था) मार्फत भरिन्छन्। यी माथि उल्लेखित शिक्षा निकायभन्दा अलग हुन्। निजामती करियर लक्ष्य हो भने लोकसेवा परीक्षा सम्बन्धी गाइड पढ्नुहोस्।
कलेज वा कार्यक्रम कसरी प्रमाणित गर्ने
- कलेजसँग खास कार्यक्रम र ब्याचको आबद्धता पत्र मागिहेर्नुहोस्।
- विश्वविद्यालय वा सीटीईभीटीको आधिकारिक सूचना वा वेबसाइटमा स्वीकृत कलेज र कार्यक्रम खोज्नुहोस्।
- व्यावसायिक कोर्षका लागि सम्बन्धित परिषद् सँग त्यो कार्यक्रम इजाजतका लागि मान्य छ कि छैन पुष्टि गर्नुहोस्।
- हरेक रसिद, सूचना र भर्नाका कागजको प्रतिलिपि राख्नुहोस्।
- केही गडबड लागे पहिले विश्वविद्यालयको कलेज/आबद्धता शाखामा सम्पर्क गर्नुहोस्, आवश्यक परे यूजीसी वा मन्त्रालयमा।
कुन काममा कहाँ जाने: छोटो सार
- कक्षा १२ को नतिजा वा प्रमाणपत्र: राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड।
- प्राविधिक डिप्लोमाको समस्या: सीटीईभीटी।
- उपाधि तहको परीक्षा, नतिजा वा कलेज आबद्धता: सम्बन्धित विश्वविद्यालय।
- शिक्षण अनुमतिपत्र वा सरकारी शिक्षक पद: शिक्षक सेवा आयोग।
- डाक्टर, इन्जिनियर, नर्स वा वकिलको इजाजत: व्यावसायिक परिषद्।
- विद्यालयको सुविधा वा स्थानीय सरकारी विद्यालयको समस्या: आफ्नो स्थानीय तहको शिक्षा शाखा।
तहहरू कसरी जोडिन्छन् भन्ने पूरा तस्बिरका लागि नेपालको शिक्षा प्रणाली हेर्नुहोस्, र संस्था तुलना गर्दै हुनुहुन्छ भने नेपालका विश्वविद्यालय र कलेज मा व्यावहारिक सूची छ।
Comments
Loading comments…