एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध र सुगौली सन्धि (१८१४–१८१६)

१९औँ शताब्दीको सुरुतिर नेपाल पश्चिममा सतलजदेखि पूर्वमा तिस्तासम्म फैलिएको ठूलो राज्य बनिसकेको थियो। यति तीव्र विस्तारले यसलाई क्षेत्रको अर्को उदाउँदो शक्ति, ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीको सामना गरायो। एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध (१८१४–१८१६) परीक्षाको मूल विषय हो, जसको केन्द्रमा सुगौली सन्धि छ।

सन्धिका मिति र सर्त मानक परीक्षा तथ्य हुन्, तर हस्ताक्षर र अनुमोदनबारे स्रोतहरूले अलि फरक विवरण दिन्छन्। हामी सामान्य रूपमा उद्धृत संस्करण दिन्छौँ र मिति फरक पर्ने ठाउँ उल्लेख गर्छौँ।

युद्धअघि नेपाल

पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपछि उनका उत्तराधिकारीले पश्चिम र पूर्वतर्फ विस्तार जारी राखे। करिब १७८८–१७९२ मा नेपालले तिब्बतसँग पनि युद्ध लड्यो, जुन चिनियाँ हस्तक्षेपपछि टुङ्गियो, र सम्झौताले नेपाललाई चीनमा आवधिक मिसन पठाउने जस्ता दायित्व दियो। पश्चिममा अमरसिंह थापा जस्ता सेनापतिका नेतृत्वमा नेपाली सेनाले कुमाउँ र गढवाल लिएर सतलजसम्म पुग्यो। काङ्ग्रा लिने प्रयास १८०९ मा शिख शासक रणजित सिंहविरुद्ध असफल भयो। यतिबेला काठमाडौँमा वास्तविक शक्ति सरकारको प्रमुख भीमसेन थापा मा थियो।

युद्धका कारण

• तराईको सीमा विवाद। नेपाल र कम्पनी दुवैले दक्षिणी सीमाका जिल्ला, विशेषगरी बुटवल र श्योराज (स्युराज) वरिपरि दाबी गरे। कसको नियन्त्रण हुने भन्नेमा झडप भए।
• बाझिने महत्त्वाकाङ्क्षा। उदाउँदो नेपाल र उदाउँदो कम्पनीले लामो सीमा साझा गरे, र कसैले पछि हट्न चाहेन।
• कम्पनीको उद्देश्य। कम्पनीले तिब्बत र मध्य एसियामा व्यापारिक पहुँच र आफ्नो उत्तरी सीमाको सुरक्षा चाहन्थ्यो।

गभर्नर-जनरल लर्ड हेस्टिङ्स (मार्क्विस अफ हेस्टिङ्स) ले सीमाको एउटा घटनापछि १८१४ को अन्त्यतिर युद्ध घोषणा गरे।

युद्धको क्रम

• नालापानी (खलङ्गा) किल्ला, १८१४। बलभद्र कुँवर को नेतृत्वमा सानो नेपाली सैन्य टोलीले देहरादुन नजिकको किल्ला निकै ठूलो ब्रिटिश सेनाविरुद्ध थामे। ब्रिटिश जनरल गिलेस्पी लडाइँमा मारिए। अन्ततः किल्ला ढल्यो, तर यो रक्षा नेपाली वीरताको महान् प्रसङ्गका रूपमा सम्झिइन्छ, र ब्रिटिशहरू यति प्रभावित भए कि पछि दुवै पक्षको सम्झनामा स्मारक बनाए।
• पश्चिमी मोर्चा। अमरसिंह थापाका सेना बिस्तारै काली पारि धकेलिए। १८१५ मा जनरल अक्टरलोनी हिमाचलबाट अघि बढेपछि अमरसिंह थापाले मालौँको किल्लामा आत्मसमर्पण गरे, र पश्चिम गुमियो।
• कुमाउँ। ब्रिटिशले अल्मोडा लिए, र कुमाउँ तथा गढवाल नेपालको हातबाट गए।
• मध्य मोर्चा। १८१६ मा मकवानपुरतर्फ ब्रिटिश अगाडि बढेपछि नेपाललाई सर्त स्वीकार्न बाध्य बनायो।

सुगौली सन्धि

सन्धि सुगौली (हालको बिहारमा) मा भएको हो। सामान्यतया यो २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर र ४ मार्च १८१६ मा अनुमोदन भएको भनिन्छ। नेपालतर्फबाट राजगुरु गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्याय र कम्पनीतर्फबाट लेफ्टिनेन्ट कर्नेल ब्राडशा हस्ताक्षरकर्ताका रूपमा नाम लिइन्छ।

मुख्य सर्त

• नेपालले काली (महाकाली) नदीको पश्चिमका भूभाग छोड्यो, जसमा कुमाउँ र गढवाल र सतलजसम्मका पश्चिमी पहाड पर्छन्।
• नेपालले तराई को धेरै भाग छोड्यो।
• नेपालले पूर्वमा सिक्किम माथिको दाबी छोड्यो, र मेची नदी पूर्वी सीमा बन्यो।
• नेपालले काठमाडौँमा ब्रिटिश रेजिडेन्ट स्वीकार्‍यो र ब्रिटिश सहमतिविना अन्य युरोपेली वा अमेरिकी देशका नागरिक नियुक्त नगर्न सहमत भयो।

परिणामस्वरूप नेपालले आफ्नो करिब एक तिहाइ भूभाग गुमायो। महाकाली र मेची नदी आज चिनिने नेपालका परम्परागत पश्चिमी र पूर्वी सीमा बने, र कालीको ठ्याक्कै बहाव अझै कालापानी सीमा विवादमा देखिन्छ।

सन्धिपछि

• तराईको केही भाग फिर्ता १८१६ पछि चाँडै भयो, यद्यपि सबै होइन।
• नयाँ मुलुक। १८६० मा १८५७ को विद्रोहमा जङ्गबहादुरको नेतृत्वमा नेपालले ब्रिटिशलाई मद्दत गरेपछि पुरस्कारस्वरूप बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर अहिले चिनिने जिल्ला फिर्ता दिइयो। यो क्षेत्रलाई नयाँ मुलुक भनिन्छ।
• गोर्खा सैनिक। युद्धमा नेपाली सैनिकले देखाएको वीरताले ब्रिटिशलाई तिनलाई भर्ना गर्न थाल्न प्रेरित गर्‍यो, र ब्रिटिश भारतीय सेनामा गोर्खा रेजिमेन्टहरू यहीँबाट सुरु भए।
• परराष्ट्र नीति। नेपाल स्वतन्त्र रह्यो, तर लामो समय बाह्य विश्वसँगको सम्बन्ध निकै सीमित राख्यो।

नेपाल किन हार्‍यो?

• कम्पनीको सेना ठूलो र राम्ररी आपूर्ति भएको थियो, र धेरै मोर्चामा लड्न सक्थ्यो।
• नेपालका सेना धेरै लामो सीमामा फैलिएका थिए।
• नयाँ जितिएका भूभागका धेरै स्थानीय प्रमुख र समुदायलाई नेपालप्रति निष्ठा थिएन, र केहीले ब्रिटिशलाई समर्थन गरे।
• नेपालसँग आधुनिक हतियार र उत्पादनको पहुँच थोरै थियो।

परीक्षाका लागि

• युद्ध: १८१४–१८१६। सन्धि: सुगौली, २ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर, ४ मार्च १८१६ मा अनुमोदन (सामान्यतया उद्धृत)।
• नालापानीका नेपाली सेनापति: बलभद्र कुँवर। त्यहाँ मारिएका ब्रिटिश जनरल: गिलेस्पी।
• पश्चिममा आत्मसमर्पण गर्ने नेपाली सेनापति: अमरसिंह थापा।
• सन्धिपछिको सीमा: मेची (पूर्व) र महाकाली (पश्चिम)।
• गुमेका भूभाग: कुमाउँ, गढवाल, सिक्किमको दाबी र तराईको धेरै भाग।
• नयाँ मुलुक फिर्ता: १८६०, १८५७ को विद्रोहपछि।
• युद्धका बेला सरकार प्रमुख: भीमसेन थापा।

अघिल्लो: नेपालको एकीकरण। अर्को: भीमसेन थापा र पहिलो भण्डारखाल पर्व।