नेपालको इतिहास पुनरावलोकन पाना: मुख्य मिति, सन्धि, संविधान र अभ्यास प्रश्न

यो अन्तिम अध्यायले पूरै गाइडलाई एक पानामा समेट्छ। अध्याय पढेपछि, र परीक्षाअघिको हप्तामा फेरि यसलाई पढ्नुहोस्। मिति अनुमानित भएका ठाउँमा "करिब" लेखिएको छ।

यो पानालाई दोहोर्‍याउन प्रयोग गर्नुहोस्, शून्यबाट सिक्न होइन। कुनै तथ्य अपरिचित लागे त्यसको अध्यायमा फर्कनुहोस्। र ठ्याक्कै मिति सधैं आफ्नो पाठ्यक्रम वा पाठ्यपुस्तक अनुसार पछ्याउनुहोस्।

आठ कालखण्ड, प्रत्येक एक पङ्क्तिमा

1. प्राचीन: गोपाल → महिषपाल → किरात; लुम्बिनी र अशोक स्तम्भ।
2. लिच्छवि: पहिलो मिति भएको शिलालेख, मानदेव, ४६४ ई.; अंशुवर्मा; नरेन्द्रदेव।
3. मध्यकाल: ठकुरी → मल्ल; जयस्थिति मल्ल; तीन उपत्यका राज्य; खस मल्ल; बाइसे र चौबिसे।
4. एकीकरण: पृथ्वीनारायण शाह; नुवाकोट १७४४; काठमाडौँ १७६८; भक्तपुर १७६९।
5. युद्ध र सुगौली: १८१४–१८१६; मेची र महाकाली सीमा।
6. दरबारिया षड्यन्त्र र राणा शासन: भण्डारखाल १८०६; कोत पर्व र भण्डारखाल १८४६; राणा १८४६–१९५१।
7. लोकतन्त्र र पञ्चायत: वि.सं. २००७ को क्रान्ति; १९५९ को निर्वाचन; वि.सं. २०१७ को कदम; वि.सं. २०४६ को आन्दोलन।
8. द्वन्द्व, गणतन्त्र, सङ्घीयता: १९९६ को युद्ध; २००६ को आन्दोलन; २००८ को गणतन्त्र; २०१५ को संविधान।

क्रमैसँग मुख्य मिति

• करिब ईसापूर्व ६औँ शताब्दी — बुद्धको जन्म, लुम्बिनी।
• ४६४ ई. — मानदेवको चाँगुनारायण शिलालेख।
• करिब ८७९ ई. — नेपाल सम्वत्को परम्परागत सुरुवात।
• करिब १४८२ — उपत्यका तीन मल्ल राज्यमा विभाजित।
• १७४३ ई. — पृथ्वीनारायण शाह गोरखाका राजा (वि.सं. १७९९)।
• १७४४ — नुवाकोट। १७६७ — सिन्धुलीमा किन्लकको पराजय। १७६८ — काठमाडौँ। १७६९ — भक्तपुर।
• १८०६ — पहिलो भण्डारखाल पर्व।
• १८१४–१८१६ — एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध; सुगौली सन्धि (२ डिसेम्बर १८१५ मा हस्ताक्षर; ४ मार्च १८१६ मा अनुमोदन)।
• १८४६ — कोत पर्व (सेप्टेम्बर); दोस्रो भण्डारखाल पर्व (३१ अक्टोबर)।
• १८५४ (वि.सं. १९१०) — मुलुकी ऐन। १८५६ (वि.सं. १९१३) — लालमोहर; थापाथली सन्धि।
• १८६० — नयाँ मुलुक फिर्ता। १९२० — सती निषेध। १९२४ — दासप्रथा उन्मूलन। १९२३ — नेपाल–बेलायत सन्धि।
• १९३६ — प्रजा परिषद्। १९४१ — चार शहीद। १९४८ — पहिलो लिखित संविधान (नेपाल सरकार वैधानिक कानुन)।
• ६ नोभेम्बर १९५० — राजा त्रिभुवन भारतीय दूतावासमा। १८ फेब्रुअरी १९५१ (वि.सं. २००७ फागुन ७) — राणा शासनको अन्त्य।
• १९५९ — पहिलो आम निर्वाचन; बी.पी. कोइराला प्रधानमन्त्री। १५ डिसेम्बर १९६० (वि.सं. २०१७ पुष १) — शाही कदम। १९६२ — पञ्चायती संविधान।
• मे १९८० — जनमत सङ्ग्रह। १८ फेब्रुअरी १९९० (वि.सं. २०४६ फागुन ७) — आन्दोलन सुरु। ८ अप्रिल १९९० — पञ्चायत अन्त्य। ९ नोभेम्बर १९९० — नयाँ संविधान।
• १३ फेब्रुअरी १९९६ — जनयुद्ध सुरु। १ जुन २००१ — राजदरबार हत्याकाण्ड। १ फेब्रुअरी २००५ — शाही कदम।
• अप्रिल २००६ — जन आन्दोलन (१९ दिन)। २१ नोभेम्बर २००६ — शान्ति सम्झौता। २८ मे २००८ — गणतन्त्र। २० सेप्टेम्बर २०१५ (वि.सं. २०७२ असोज ३) — संविधान।

सन्धि र सम्झौता

• सुगौली सन्धि — १८१५/१८१६, नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनी; एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध अन्त्य।
• थापाथली सन्धि — १८५६, नेपाल र तिब्बत।
• १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धि — बेलायतले नेपालको स्वतन्त्रता मान्यता दियो।
• शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९५० — नेपाल र भारत।
• दिल्ली सम्झौता, १९५१ — राणा–राजा–काङ्ग्रेस सम्झौता जसले राणा शासन अन्त्य गर्‍यो।
• १२ बुँदे समझदारी, २००५ — सात दल र माओवादी।
• विस्तृत शान्ति सम्झौता, २००६ — सरकार र माओवादी।

"पर्व"हरू

• पहिलो भण्डारखाल पर्व (१८०६): रणबहादुर शाहको हत्यापछि; भीमसेन थापाको उदय।
• कोत पर्व (सेप्टेम्बर १८४६): गगनसिंह भण्डारीको हत्यापछि; जङ्गबहादुरको उदय।
• दोस्रो भण्डारखाल पर्व (अक्टोबर १८४६): जङ्गबहादुरले रानीको षड्यन्त्र हराए।

संविधान र कानुनी संहिता

• मुलुकी ऐन, १८५४ — पहिलो कानुनी संहिता (१९६३ मा संशोधन)।
• नेपाल सरकार वैधानिक कानुन, १९४८ — पहिलो लिखित संविधान (लागू भएन)।
• नेपालको अन्तरिम शासन विधान, १९५१।
• १९५९ (वि.सं. २०१५) को संविधान।
• १९६२ (वि.सं. २०१९) को संविधान — पञ्चायत।
• १९९० (वि.सं. २०४७) को संविधान।
• अन्तरिम संविधान, २००७ (वि.सं. २०६३)।
• नेपालको संविधान, २०१५ (वि.सं. २०७२) — हाल लागू।

घटनासँग मिलाउनुपर्ने महत्त्वपूर्ण व्यक्ति

• मानदेव — लिच्छवि शिलालेख, ४६४ ई.।
• जयस्थिति मल्ल — सामाजिक र कानुनी सुधार।
• पृथ्वीनारायण शाह — एकीकरण; दिव्य उपदेश।
• बलभद्र कुँवर — नालापानी। अमरसिंह थापा — पश्चिमी मोर्चा।
• भीमसेन थापा — लामो समय मुख्तियार; धरहरा।
• जङ्गबहादुर राणा — पहिलो राणा प्रधानमन्त्री; मुलुकी ऐन।
• चन्द्र शमशेर — सती र दासप्रथा अन्त्य।
• चार शहीद — शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द, गङ्गालाल श्रेष्ठ।
• राजा त्रिभुवन — वि.सं. २००७ को क्रान्ति। राजा महेन्द्र — वि.सं. २०१७ को कदम।
• बी.पी. कोइराला — पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री। कृष्णप्रसाद भट्टराई — १९९० का अन्तरिम प्रधानमन्त्री।
• रामबरण यादव — पहिलो राष्ट्रपति।

१५ अभ्यास प्रश्न

1. लिच्छवि कालको सबैभन्दा पुरानो मिति भएको शिलालेख कुन हो? चाँगुनारायणमा मानदेवको शिलालेख, ४६४ ई.।
2. मल्ल कालमा प्रमुख सामाजिक सुधारको श्रेय कसलाई दिइन्छ? जयस्थिति मल्ल।
3. पृथ्वीनारायण शाहले कुन वर्ष काठमाडौँ जिते? १७६८ ई. (वि.सं. १८२५), इन्द्रजात्राका बेला।
4. १७६७ मा सिन्धुलीमा कसको सेना पराजित भयो? क्याप्टेन किन्लक (ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनी)।
5. एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध कुन सन्धिले अन्त्य गर्‍यो? सुगौली सन्धि।
6. सुगौलीपछि कुन नदी नेपालका सीमा बने? मेची (पूर्व) र महाकाली (पश्चिम)।
7. पहिलो भण्डारखाल पर्व केसँग जोडिन्छ? रणबहादुर शाहको हत्या (१८०६) र भीमसेन थापाको उदय।
8. कोत पर्वको कारण के थियो? गगनसिंह भण्डारीको हत्या (सेप्टेम्बर १८४६)।
9. राणा प्रधानमन्त्री पद वंशानुगत केले बनायो? १८५६ को लालमोहर (सनद)।
10. नेपालको पहिलो कानुनी संहिता कुन हो? १८५४ (वि.सं. १९१०) को मुलुकी ऐन।
11. नेपालको पहिलो राजनीतिक दल कुन हो? प्रजा परिषद् (१९३६)।
12. राणा शासन कुन मितिमा अन्त्य भयो? वि.सं. २००७ फागुन ७ (१८ फेब्रुअरी १९५१)।
13. पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री को थिए? बी.पी. कोइराला (१९५९)।
14. पञ्चायत व्यवस्था कहिले अन्त्य भयो? ८ अप्रिल १९९० (वि.सं. २०४६ चैत २६), जन आन्दोलनपछि।
15. हालको संविधान कहिले जारी भयो? २० सेप्टेम्बर २०१५ (वि.सं. २०७२ असोज ३)।

अभ्यास जारी राख्नुहोस्

आफूलाई परीक्षा लिँदा इतिहास टिक्छ। MeroSir मा निःशुल्क MCQ टेस्ट दिनुहोस् र छुटेकाको व्याख्या प्रयोग गरेर सच्याउनुहोस्। पूरै कथा फेरि हेर्न चाहनुहुन्छ भने नेपालको इतिहास एक नजरमा बाट फेरि सुरु गर्नुहोस्।