नेपालको एकीकरण देशको इतिहासकै सबैभन्दा प्रसिद्ध घटना र हरेक परीक्षाको मनपर्ने विषय हो। सीमित स्रोत भएको सानो पहाडी राज्यले बिस्तारै काठमाडौँ उपत्यका र धेरै पहाडी राज्यलाई जोडेर आधुनिक नेपालको जग हाल्यो। कथा मुख्यतः एक व्यक्ति पृथ्वीनारायण शाह र उनका योजनाको कथा हो।
यी घटनाका लागि ईस्वी र विक्रम सम्वत् दुवै वर्ष प्रचलित छन्। वर्ष व्यापक रूपमा उद्धृत गरिए अनुसार दिइएका छन्; तपाईंको परीक्षाले पछ्याउने संस्करणका लागि पाठ्यपुस्तक जाँच्नुहोस्।
सुरुवात बिन्दु: गोरखा राज्य
गोरखा साना चौबिसे राज्यमध्ये एक थियो, जुन परम्परागत रूपमा १६औँ शताब्दीमा द्रव्य शाहले स्थापना गरेका थिए। पछिल्ला राजा राम शाह लाई न्यायपूर्ण नापतौल र न्याय-केन्द्रित सुधार ल्याएकोमा सम्झिइन्छ। पृथ्वीनारायण शाहका पिता नरभूपाल शाह ले तिब्बत व्यापार मार्गको प्रमुख ठाउँ नुवाकोट जित्न प्रयास गरे तर असफल भए। त्यो महत्त्वाकाङ्क्षा छोरामा सरी।
पृथ्वीनारायण शाह
पृथ्वीनारायण शाह १७२३ ई. (वि.सं. १७७९) मा जन्मे र करिब २० वर्षको उमेरमा १७४३ ई. (वि.सं. १७९९) मा गोरखाका राजा बने। उनको रणनीतिलाई धेरै कुराले आकार दिए:
- उनले बुझे कि भारत–तिब्बत व्यापार मार्ग नियन्त्रण गर्ने काठमाडौँ उपत्यका सबैभन्दा धनी पुरस्कार हो।
- उनले देखे कि तीन मल्ल राज्य विभाजित र प्रतिस्पर्धाले कमजोर थिए।
- उनले हतार नगरी बिस्तारै सेना बनाए, सहयोगी जुटाए र तयारी गरे।
- उनले उपत्यकाको जानकारी सङ्कलन गरे, र त्यसको व्यापार नाकाबन्दी गरेर आर्थिक दबाब प्रयोग गरे।
विजयका मुख्य चरण
- नुवाकोट (१७४४ ई.)। नुवाकोट कब्जाले उनलाई उपत्यका हेर्ने आधार र व्यापार मार्गको अंश दियो। यो प्रायः पहिलो प्रमुख विजयका रूपमा नाम लिइन्छ।
- उपत्यकाको नाकाबन्दी। त्यसपछिका वर्षमा उनले उपत्यका राज्यको व्यापार र आपूर्ति काटेर दबाब दिए।
- कीर्तिपुर (१७६० को दशकको मध्य)। कीर्तिपुर पहाडी सहरले कडा प्रतिरोध गर्यो। लामो सङ्घर्षपछि यो ढल्यो, र यसका रक्षकसँगको व्यवहार अभियानको प्रसिद्ध र कठोर प्रसङ्ग हो।
- असफल ब्रिटिश अभियान (१७६७ ई.)। काठमाडौँका मल्ल राजा जयप्रकाशले ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग सहयोग मागे। क्याप्टेन किन्लक को नेतृत्वको सेना उपत्यकातर्फ बढ्यो तर १७६७ मा सिन्धुली नजिक पराजित भयो। यो बारम्बार सोधिने प्रश्न हो।
- काठमाडौँ (१७६८ ई., वि.सं. १८२५)। पृथ्वीनारायण शाहले इन्द्रजात्राको बेला, जब मल्ल राजा र धेरै मानिस उत्सव मनाइरहेका थिए, काठमाडौँमा प्रवेश गरे। यो प्रसिद्ध विवरण हो।
- पाटन (१७६८ ई.)। पाटन पनि लगभग त्यही समयमा उनको नियन्त्रणमा आयो।
- भक्तपुर (१७६९ ई., वि.सं. १८२६)। तीन उपत्यका राज्यमध्ये अन्तिम कब्जा भयो, र उपत्यकाको विजय पूरा भयो।
त्यसपछि उनले राजधानी गोरखाबाट काठमाडौँ सारे, र राज्यलाई क्रमशः नेपाल भन्न थालियो।
उनको जीवनकालमा थप विस्तार
उपत्यकाबाहेक उनले पूर्व र पश्चिमका केही पहाडी राज्य आफ्नो अधीनमा ल्याए। पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु १७७५ को जनवरी (करिब वि.सं. १८३१ माघ) मा भयो, जतिबेला राज्य अझै विस्तार हुँदै थियो। उनका उत्तराधिकारीले विस्तार जारी राखे; हामी अर्को अध्याय मा त्यसलाई पछ्याउँछौँ।
दिव्य उपदेश
पृथ्वीनारायण शाहका वचन र सल्लाह, दिव्य उपदेश का रूपमा सङ्कलित, नेपाली इतिहासका सबैभन्दा बढी उद्धृत हुने पाठमध्ये हुन्। तिनी केही विचारका लागि सम्झिइन्छन्:
- नेपाल "दुई ढुङ्गाबीचको तरुल" — दुई ठूला शक्तिबीच परेको सानो देश, जसले चीन र भारत दुवैसँग सम्बन्धमा सतर्क हुनुपर्छ।
- नेपाल "चार जात छत्तीस वर्णको फूलबारी" — धेरै समुदाय सँगै बस्ने देश।
- देशकै सामान र सीपमा भर पर्ने, र विदेशी प्रभाव तथा व्यापारीबाट सावधान रहने सल्लाह।
- प्रशासन, सेना, न्याय र कर्मचारीसँगको व्यवहारबारे व्यावहारिक मार्गदर्शन।
उनको प्रत्येक सल्लाहबारे जे विचार भए पनि, यी वचन अझै नेपालको परराष्ट्र नीति र राष्ट्रिय पहिचानबारेको छलफलमा उद्धृत हुन्छन्।
एकीकरण किन सफल भयो?
- उपत्यकाका राज्य विभाजित र प्रतिद्वन्द्वी थिए।
- पृथ्वीनारायण शाहले धैर्यपूर्ण योजना, वफादार सेना र आर्थिक दबाब सँगै प्रयोग गरे।
- व्यापार मार्गको नियन्त्रणले उनलाई बल दियो।
- १७६७ मा असफल ब्रिटिश हस्तक्षेपले सम्भावित बाहिरी मद्दतकर्ता हटायो।
परीक्षाका लागि
- जन्म: १७२३ ई. (वि.सं. १७७९); गोरखाका राजा करिब १७४३ ई. (वि.सं. १७९९)।
- पहिलो प्रमुख विजय: नुवाकोट (१७४४ ई., वि.सं. १८०१)।
- सिन्धुलीमा किन्लकको ब्रिटिश सेनाको पराजय: १७६७ ई.।
- इन्द्रजात्राका बेला काठमाडौँ विजय: १७६८ ई. (वि.सं. १८२५)।
- भक्तपुरको पतन: १७६९ ई.।
- उनका वचन: दिव्य उपदेश; "दुई ढुङ्गाबीचको तरुल"।
- मृत्यु: करिब १७७५ ई.।
अघिल्लो: मध्यकालीन नेपाल। अर्को: एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध र सुगौली सन्धि।
Comments
Loading comments…