नेपालमा राणा शासन (१८४६–१९५१): शासक, सुधार र प्रतिरोध

एक शताब्दीभन्दा बढी, १८४६ देखि १९५१ सम्म, नेपाल एउटै परिवार राणाहरूले शासन गरे, जसले प्रधानमन्त्रीको पद वंशानुगत रूपमा राख्थे भने शाह राजा नाममात्रका प्रमुखका रूपमा बस्थे। यो अध्यायले कसले शासन गरे, के गरे, र विरोध कसरी बढ्यो भन्ने समेट्छ।

राणा कालमा धेरै शासक र मिति छन्। परीक्षाले सामान्यतया जङ्गबहादुर, मुख्य कानुन र सन्धि, उल्लेखनीय पछिल्ला शासक र शासनको अन्त्यमा केन्द्रित हुन्छ। वर्ष सामान्यतया उद्धृत गरिएका हुन्; ठ्याक्कै संस्करणका लागि पाठ्यपुस्तक जाँच्नुहोस्।

जङ्गबहादुर राणा (१८४६–१८५६, र फेरि १८७७ सम्म)

जङ्गबहादुर कुँवर, जसले पछि राणा नाम लिए, कोत पर्वपछि प्रधानमन्त्री बने। उनको शासनले सम्पूर्ण कालको प्रणाली तय गर्‍यो।

• बेलायत भ्रमण (१८५०)। उनले बेलायत र फ्रान्सको यात्रा गरे, जो युरोप जाने पहिलो नेपाली शासक थिए। उनले देखेकोबाट प्रभावित भई ब्रिटिशका सहयोगी बने।
• मुलुकी ऐन (१८५४, वि.सं. १९१०)। नेपालको पहिलो व्यापक कानुनी संहिता, जसले अपराध, सम्पत्ति, जात र सामाजिक सम्बन्धका नियम तय गर्‍यो। यो अत्यन्त महत्त्वपूर्ण परीक्षा तथ्य हो। यसले समाजलाई जातीय पदानुक्रममा व्यवस्थित गर्‍यो र फरक समूहमा फरक सजाय लागू गर्‍यो, जसको पछिल्ला पुस्ताले आलोचना गरे, तर लिखित राष्ट्रिय कानुनको रूपमा यो माइलस्टोन पनि थियो।
• नेपाल–तिब्बत युद्ध (१८५५–५६)। थापाथली सन्धि (१८५६) ले अन्त्य गर्‍यो, जसले नेपाललाई केही व्यापारिक सुविधा र तिब्बतबाट वार्षिक भुक्तानी दियो।
• लालमोहर / १८५६ को सनद (वि.सं. १९१३)। राजाले जङ्गबहादुर र उनका पारिवारिक उत्तराधिकारीलाई प्रधानमन्त्रीको पद दिने र जङ्गबहादुरलाई कास्की र लमजुङ जिल्लाका महाराजा बनाई श्री ३ महाराजा उपाधि दिने शाही आदेश। यसले राणा प्रधानमन्त्री पद वंशानुगत बनायो।
• १८५७ को विद्रोह। उनले ब्रिटिशलाई मद्दत गर्न सेना पठाए, जसले १८६० मा नयाँ मुलुकका जिल्ला फिर्ता कमाए।

जङ्गबहादुरको मृत्यु १८७७ मा भयो। उत्तराधिकारको नियम अनुसार शक्ति पहिले भाइहरूबीच सर्‍यो, जसले परिवारभित्र वर्षौँको द्वन्द्व ल्यायो।

पछिका राणा प्रधानमन्त्री

• रणोद्दिप सिंह (१८७७–१८८५)। जङ्गबहादुरका भाइ। अर्का भाइ धीर शमशेरका छोराले १८८५ मा गरेको कुप (सत्ता पलट) मा मारिए।
• वीर शमशेर (१८८५–१९०१)। त्यही कुपमा सत्ता लिए। उनको शासनमा शमशेर शाखाले प्रधानमन्त्रीको पद लियो, र जङ्गबहादुरको परिवारको मुख्य शाखाले आफ्नो स्थान गुमायो।
• देव शमशेर (१९०१)। केही महिना मात्र शासन गरे तर उल्लेखनीय उदार कदम चाले: विद्यालय खोले, पहिलो पत्रिका गोरखापत्र (१९०१) स्थापना गरे, र नियन्त्रण खुकुलो पार्न खोजे। उनलाई भाइहरूले पदच्युत गरे।
• चन्द्र शमशेर (१९०१–१९२९)। पछिल्ला राणामध्ये सबैभन्दा शक्तिशाली र लामो समय शासन गर्ने। उनको समयमा: त्रि-चन्द्र कलेज स्थापना (१९१८), फर्पिङ जलविद्युत सुरु (१९११), सती प्रथा निषेध (१९२०) र दासप्रथा उन्मूलन (१९२४)। उनले १९२३ को नेपाल–बेलायत सन्धि पनि गरे, जसमा बेलायतले औपचारिक रूपमा नेपालको स्वतन्त्रता मान्यता दियो। राजनीतिक रूपमा भने उनले कडा नियन्त्रण राखे।
• भीम शमशेर (१९२९–१९३२)। चन्द्रपछि आए र रूढिवादी दृष्टिकोणका थिए।
• जुद्ध शमशेर (१९३२–१९४५)। उनको शासनमा १९३४ (वि.सं. १९९०) को ठूलो भूकम्पले काठमाडौँ उपत्यका ध्वस्त पार्‍यो। उनले पहिलो सङ्गठित विरोधको सामना गरे र कठोर रूपमा दबाए। उनले १९४५ मा पद त्यागे।
• पद्म शमशेर (१९४५–१९४८)। परिवर्तनका बढ्दा मागको सामना गरे र सीमित सुधार घोषणा गरे, जसमा नेपाल सरकार वैधानिक कानुन, १९४८ पर्छ, नेपालको पहिलो लिखित संविधान, जुन वास्तवमा कहिल्यै लागू भएन। उनले १९४८ मा राजीनामा दिए।
• मोहन शमशेर (१९४८–१९५१)। अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री, जसले क्रान्तिले शासन अन्त्य नगरेसम्म शासन गरे।

राणा शासनको विरोध

• प्रजा परिषद् (१९३६)। नेपालको पहिलो सङ्गठित राजनीतिक दल, टङ्कप्रसाद आचार्य र अन्य कार्यकर्ताले गोप्य रूपमा स्थापना गरेको। यसका सदस्यले पर्चा बाँडे र सुधारको माग गरे।
• चार शहीद (१९४१, वि.सं. १९९७)। प्रजा परिषद्का चार सदस्य, शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठ लाई १९४१ मा सरकारले मृत्युदण्ड दियो। उनीहरू हरेक वर्ष राष्ट्रिय शहीदका रूपमा सम्झिइन्छन्।
• भारत र स्वदेशमा राजनीतिक दल। भारतमा नेपाली कार्यकर्ताले नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेस (करिब १९४६–४७) सहित समूह बनाए, जुन पछि अर्को समूहसँग मिलेर नेपाली काङ्ग्रेस (१९५०) बन्यो। १९४७ को विराटनगर जुट मिल हडताल जस्ता मजदुर आन्दोलनले बढ्दो दबाब देखायो।

जीवन कस्तो थियो?

राणाहरूले देशलाई बाहिरियाका लागि धेरै हदसम्म बन्द राखे र शिक्षा तथा सार्वजनिक जीवन सीमित गरे। सरकार र सम्पत्ति परिवारमा केन्द्रित थिए, जो जन्म अनुसार श्रेणीमा विभाजित थिए। थोरै विकास भयो, तर समग्रमा धेरै मानिसलाई विद्यालय, स्वास्थ्य सेवा वा निर्णयमा आवाज उठाउने पहुँच थिएन। राजाहरू दरबारभित्र राखिए, र राणा नै वास्तविक शासक थिए।

शासनको अन्त्य

अन्त्य १९५०–५१ (वि.सं. २००७) को क्रान्तिसँगै आयो, जसलाई हामी अर्को अध्याय मा समेट्छौँ। त्यतिन्जेल भारत स्वतन्त्र (१९४७) भइसकेको थियो, ब्रिटिश गइसकेका थिए, र राणामाथि आन्तरिक र बाह्य दबाब बलियो थियो।

परीक्षाका लागि

• राणा शासन: १८४६–१९५१ (१०४ वर्ष), कोत पर्वदेखि वि.सं. २००७ को क्रान्तिसम्म।
• पहिलो राणा प्रधानमन्त्री: जङ्गबहादुर राणा।
• पहिलो कानुनी संहिता: मुलुकी ऐन, १८५४ (वि.सं. १९१०)।
• लालमोहर (सनद): १८५६ (वि.सं. १९१३) — प्रधानमन्त्री पद वंशानुगत बनायो।
• थापाथली सन्धि: १८५६, नेपाल–तिब्बत युद्धपछि।
• चन्द्र शमशेर: सती (१९२०) र दासप्रथा (१९२४) अन्त्य; त्रि-चन्द्र कलेज (१९१८); बेलायतले स्वतन्त्रता मान्यता (१९२३)।
• पहिलो राजनीतिक दल: प्रजा परिषद् (१९३६)। चार शहीद: १९४१।
• पहिलो लिखित संविधान: १९४८ (पद्म शमशेर)। अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री: मोहन शमशेर।

अघिल्लो: कोत पर्व र दोस्रो भण्डारखाल पर्व। अर्को: राणा शासनको अन्त्य र वि.सं. २००७ को क्रान्ति।