भीमसेन थापा र पहिलो भण्डारखाल पर्व (१८०६)

पृथ्वीनारायण शाहपछि राजदरबार शक्तिशाली परिवारबीच तीव्र प्रतिद्वन्द्वीको ठाउँ बन्यो। नेपाली इतिहासले यस अवधिका हिंसात्मक मोडलाई पर्व (वा काण्ड) भन्छ, जुन दरबारमा भएको रक्तरञ्जित घटनाका लागि प्रयोग हुने शब्द हो। यो अध्यायले तिनमध्ये पहिलो, १८०६ को भण्डारखाल पर्व, र त्यसबाट उदाएका भीमसेन थापा को कथा बुझाउँछ।

यस अवधिको दरबार राजनीति धेरै जटिल र बदलिने गठबन्धनले भरिएको छ। हामी मुख्य कथानक र परीक्षामा सबैभन्दा बढी सोधिने तथ्य दिन्छौँ। वर्ष सामान्यतया उद्धृत गरिएका हुन्; विवरण पाठ्यपुस्तकमा पुष्टि गर्नुहोस्।

दरबार किन खतरनाक बन्यो

पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपछि सिंहासन साना वा कमजोर शासकमा सर्‍यो, र वास्तविक शक्ति तिनलाई नियन्त्रण गर्नेमा गयो: राजप्रतिनिधि, रानी र प्रमुख भारदार परिवार। मुख्य प्रतिद्वन्द्वी समूह पाँडे, थापा, बस्न्यात (बस्नेत) र चौतारिया (राजसम्बन्धी) थिए। प्रधानमन्त्री कसरी छनोट गर्ने भन्ने स्पष्ट नियम थिएन, त्यसैले प्रतिद्वन्द्वीले बलपूर्वक सत्ता लिन खोजे।

रणबहादुर शाह र राजप्रतिनिधि

• प्रताप सिंह शाह (पृथ्वीनारायणका छोरा) ले छोटो समय शासन गरे र कम उमेरमै मरे।
• रणबहादुर शाह १७७७ मा सानै बालकमा राजा बने। शक्ति राजप्रतिनिधिसँग रह्यो: पहिले उनकी आमा रानी राजेन्द्र लक्ष्मी, त्यसपछि उनका काका बहादुर शाह, जो सक्षम प्रशासक थिए र जसले राज्य पनि विस्तार गरे।
• रणबहादुर शाह ठूला भएपछि आफैँ सत्ता लिए, र पछि आफ्ना शिशु छोरा गीर्वाणयुद्ध विक्रम शाह (१७९९) का पक्षमा सिंहासन त्यागेर धार्मिक सन्यासीका रूपमा बस्न रोजे। उनी बनारस (वाराणसी) गए र १८०४ मा नेपाल फर्किए।
• फर्किएपछि उनले फेरि सत्ता लिए, र उनको कठोर शासनमा पाँडे परिवारका शक्तिशाली नेता दामोदर पाँडे लाई १८०४ मा मृत्युदण्ड दिइयो।

रणबहादुर शाहको हत्या

१८०६ मा रणबहादुर शाहको दरबारमा उनका सौतेनी भाइ शेरबहादुर शाह ले हत्या गरे। शेरबहादुर शाहलाई तत्काल पूर्व राजाका समर्थकले मारे। त्यस अन्योलमा दरबारका सबैभन्दा बलिया व्यक्ति भीमसेन थापा थिए, जो रणबहादुर शाहका नजिकका सहायक र समर्थक थिए।

पहिलो भण्डारखाल पर्व (१८०६)

हत्यापछि सफाया भयो। भीमसेन थापाले मृत राजाका विरोधीविरुद्ध कदम चाले, विशेषगरी पाँडे र बस्न्यात समूहका सदस्य र उनको विरोध गर्न सक्ने अरू, र धेरै मारिए वा हटाइए। यही भण्डारखाल पर्व हो, जसको नाम काठमाडौँको हनुमानढोकास्थित भण्डारखाल बगैँचाबाट आएको हो, जहाँ यो जोडिन्छ। यसको मिति करिब २५ अप्रिल १८०६ (वि.सं. १८६३ वैशाखको अन्त्य) हो।

एउटै ठाउँमा दुई प्रसिद्ध घटना भएकाले तिनलाई पहिलो (१८०६) र दोस्रो (१८४६) भण्डारखाल पर्व भनिन्छ। दोस्रो राणाहरूको कथाभित्र पर्छ, हाम्रो अर्को अध्याय मा। परीक्षामा तिनलाई नमिसाउनुहोस्: पहिलोले भीमसेन थापालाई शक्तिशाली बनायो; दोस्रोले जङ्गबहादुरलाई शक्तिशाली बनाउन मद्दत गर्‍यो।

सत्तामा भीमसेन थापा (करिब १८०६–१८३७)

भीमसेन थापा मुख्य मन्त्री, मुख्तियार, बने र करिब तीन दशक सानो राजाको नाममा प्रभावकारी रूपमा शासन गरे, जुन यस समयका लागि निकै लामो अवधि हो। मुख्य बुँदा:

• उनी आधुनिक नेपालका पहिलो बलिया, लामो समय टिक्ने सरकार प्रमुख मानिन्छन्।
• उनले सेना र प्रशासनलाई बलियो र आधुनिक बनाए।
• उनले देशलाई एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध (१८१४–१८१६) र अपमानजनक सुगौली सन्धिबाट गुजारे, तर त्यसपछि नेपाललाई स्वतन्त्र राख्न र ब्रिटिशसँग दोस्रो युद्धबाट जोगिन काम गरे।
• उनले काठमाडौँमा धेरै भवन बनाए, जसमा करिब १८३२ मा बनेको भीमसेन टावर (धरहरा) पर्छ।
• उनले धेरै आफन्त र सहयोगीलाई पदमा राखे, जसले शत्रु बनायो।

भीमसेन थापाको पतन

राजा राजेन्द्र विक्रम शाह ठूला भएपछि उनी र रानीहरू भीमसेन थापाको नियन्त्रणबाट थाकेका थिए। १८३७ मा निर्णायक प्रहार आयो, जब एक सानो राजकुमारको मृत्यु भयो र भीमसेन थापाका शत्रुले उनको परिवारलाई बालकलाई विष दिएको आरोप लगाए। भीमसेन थापा बर्खास्त र कैद भए, अपमानित भए, र पछि १८३९ मा मरे, उनले आत्महत्या गरेको भनिन्छ। उनको पतनले षड्यन्त्रको नयाँ अवधिको बाटो खोल्यो।

अब के आयो

भीमसेन थापा गएपछि प्रतिद्वन्द्वी परिवारले फेरि सङ्घर्ष गरे; मन्त्रीहरू छिटोछिटो उठे र ढले, राजा कमजोर थिए र रानीहरू शक्तिशाली। अर्का थापा, मातबरसिंह थापा (भीमसेनका भतिजा) निर्वासनबाट फर्केर प्रधानमन्त्री बने, तर उनी पनि १८४५ मा कान्छी रानीको आदेशमा आफ्नै भान्जा जङ्गबहादुर द्वारा मारिए। हामी अर्को अध्यायमा त्यो कथा पछ्याउँछौँ।

परीक्षाका लागि

• पहिलो भण्डारखाल पर्व: १८०६ (२५ अप्रिल १८०६), रणबहादुर शाहको हत्यापछि।
• रणबहादुर शाहलाई सौतेनी भाइ शेरबहादुर शाहले मारे।
• सत्तामा उदाउने व्यक्ति: भीमसेन थापा, जो करिब ३० वर्ष पदमा रहे।
• प्रतिद्वन्द्वी परिवार: पाँडे, थापा, बस्न्यात (बस्नेत)।
• भीमसेन थापाको टावर: धरहरा (करिब १८३२)।
• भीमसेन थापाको पतनका बेला राजा: राजेन्द्र विक्रम शाह।

अघिल्लो: एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध। अर्को: कोत पर्व र दोस्रो भण्डारखाल पर्व।