कोत पर्व र दोस्रो भण्डारखाल पर्व (१८४६): जङ्गबहादुरले सत्ता कसरी लिए

नेपालको इतिहासमा कोत पर्व र १८४६ को दोस्रो भण्डारखाल पर्व जत्तिको नाटकीय, र परीक्षामा जत्तिको बारम्बार सोधिने घटना थोरै छन्। करिब छ हप्ताभित्र हत्या, मध्यरातको नरसंहार र दोस्रो सफायाले नेपालमा कसले शासन गर्छ भन्ने बदल्यो, र एक शताब्दीभन्दा बढी शासन गर्ने परिवारलाई जन्म दियो।

स्रोतहरूले यी घटनाका मिति र सङ्ख्या अलि फरक दिन्छन्। हामी "सेप्टेम्बर १८४६" र "अक्टोबर १८४६" प्रयोग गर्छौँ, र सङ्ख्या खुकुलो रूपमा ("दर्जनौँ", "कम्तीमा तीस") वर्णन गर्छौँ। तपाईंको परीक्षाले ठ्याक्कै दिन वा सङ्ख्या सोधे आफ्नै पाठ्यपुस्तकको आँकडा प्रयोग गर्नुहोस्।

१८४६ को अवस्था

१८४० को दशकसम्म राजा राजेन्द्र विक्रम शाह कमजोर थिए, र वास्तविक सङ्घर्ष उनका दुई रानीबीच थियो। जेठी रानी साम्राज्य लक्ष्मी को १८४१ मा मृत्यु भइसकेको थियो। कान्छी रानी राज्य लक्ष्मी महत्त्वाकाङ्क्षी थिइन्, र उत्तराधिकारी राजकुमार सुरेन्द्र को सट्टा आफ्नै छोरा राजकुमार रणेन्द्र राजा बनून् भन्ने चाहन्थिन्। दरबारका प्रमुख व्यक्तिमा रानीका नजिकका कृपापात्र गगनसिंह भण्डारी र जवान, सक्षम र महत्त्वाकाङ्क्षी सैन्य अधिकारी जङ्गबहादुर कुँवर थिए। जङ्गबहादुर दिवङ्गत मातबरसिंह थापाका भान्जा थिए, जसलाई उनले १८४५ मा रानीको आदेशमा मारेका थिए।

गगनसिंह भण्डारीको हत्या

१८४६ को सेप्टेम्बर मध्यको एक रात (वि.सं. १९०३ असोज), गगनसिंह भण्डारी रानीकै कोठामा मृत भेटिए। रिसाएकी रानीले सबै प्रमुख भारदार र अधिकारीलाई हनुमानढोकाको कोत (शाही हतियारखानाको चोक) मा जम्मा हुन आदेश दिइन्। उनले दोषी पत्ता लगाउन माग गरिन्, र प्रतिद्वन्द्वी मन्त्री अभिमानसिंह राणा माथि शङ्का गरिन्। तनावपूर्ण भेलामा झडप सुरु भयो।

कोत पर्व

कोतमा अभिमानसिंह राणा मारिए, र चोक घेरेका जङ्गबहादुरका सेना सहभागी भए। त्यसपछिको अन्योल र रक्तपातमा रानीका विरोधी र, धेरै वृत्तान्तमा, उनका समर्थकसमेत गरी दर्जनौँ भारदार र अधिकारी मारिए। रात सकिँदासम्म दशकौँ सत्ताका लागि प्रतिस्पर्धा गरेको पुरानो कुलीन वर्गको ठूलो भाग सखाप भइसकेको थियो। जङ्गबहादुर देशका सबैभन्दा बलिया व्यक्ति बनेर उदाए। यो घटनालाई कोत पर्व वा कोत हत्याकाण्ड भनिन्छ।

जङ्गबहादुर प्रधानमन्त्री नियुक्त भए, र त्यसपछिका दिनमा उनले आफूले शत्रु वा खतरा ठानेकाहरूको व्यापक सफाया गरे।

दोस्रो भण्डारखाल पर्व (अक्टोबर १८४६)

रानी राज्य लक्ष्मीले हार मानिनन्। उनले जङ्गबहादुरको हत्या गर्ने गुप्त योजना बनाइन्, आफू प्रति वफादार वीरधोज बस्न्यात र वजीर सिंह सहितका मानिस प्रयोग गरेर, छोरालाई गद्दीमा राख्ने उद्देश्यले। योजना भण्डारखाल बगैँचाको भेलामा कार्यान्वयन हुने थियो। जङ्गबहादुरले यो पत्ता लगाए, र राजाले दिएको अधिकार प्रयोग गरी उनले पहिले नै कदम चाले: ३१ अक्टोबर १८४६ मा उनका समर्थकले षड्यन्त्रकारीलाई मारे, जसलाई अहिले दोस्रो भण्डारखाल पर्व भनिन्छ। कम्तीमा तीस जना मारिएको भनिन्छ।

पछिका परिणाम

• रानी र उनको पक्ष लिएका राजा राजेन्द्र विक्रम शाहलाई बनारस निर्वासनमा पठाइयो। राजा चाँडै फर्किए, तर पछि पदच्युत भए।
• युवराज सुरेन्द्र राजा बनाइए।
• जङ्गबहादुरले प्रधानमन्त्रीको पद लिए र चाँडै यसलाई आफ्नो परिवारमा वंशानुगत बनाए, जसले अब राणा नाम प्रयोग गर्‍यो।
• शाह राजा नाममात्रका प्रमुख बने, र वास्तविक शक्ति एक शताब्दीभन्दा बढी, १९५१ सम्म, राणा प्रधानमन्त्रीसँग रह्यो।

यी घटना किन महत्त्वपूर्ण

कोत पर्व र दोस्रो भण्डारखाल पर्वले ठूला भारदार परिवारबीचको प्रतिद्वन्द्वीको लामो युग अन्त्य गरे। तिनले राणा शासन पनि सुरु गरे, जुन वंशानुगत तानाशाही थियो र जहाँ राजालाई दरबारमै सीमित राखियो। नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहास, १९५०–५१ को क्रान्तिसहित, धेरै हदसम्म यसै व्यवस्थाको प्रतिक्रिया हो।

दुई भण्डारखाल पर्व: नमिसाउनुहोस्

• पहिलो भण्डारखाल पर्व — १८०६। रणबहादुर शाहको हत्यापछि। भीमसेन थापा शक्तिशाली बने। पीडित: पाँडे र बस्न्यात समर्थक र अन्य।
• दोस्रो भण्डारखाल पर्व — अक्टोबर १८४६। कोत पर्वको एक महिनापछि। जङ्गबहादुरले रानीको षड्यन्त्र हराए। पीडित: वीरधोज बस्न्यात र षड्यन्त्रका अन्य।

परीक्षाका लागि

• कोत पर्व: सेप्टेम्बर १८४६ (वि.सं. १९०३ असोज), हनुमानढोकाको कोतमा।
• कारण: गगनसिंह भण्डारीको हत्या।
• रानी: राज्य लक्ष्मी (कान्छी रानी); राजा: राजेन्द्र विक्रम शाह।
• सत्तामा उदाउने व्यक्ति: जङ्गबहादुर कुँवर (पछि राणा)।
• दोस्रो भण्डारखाल पर्व: ३१ अक्टोबर १८४६।
• परिणाम: राणा शासनको सुरुवात, जुन १९५१ (वि.सं. २००७) मा अन्त्य भयो।

अघिल्लो: भीमसेन थापा र पहिलो भण्डारखाल पर्व। अर्को: राणा शासन।