द्वन्द्वदेखि गणतन्त्रसम्म: जनयुद्ध, २००६ को आन्दोलन र २०१५ को संविधान

नेपालको राजनीतिक इतिहासको अहिलेसम्मको अन्तिम अध्याय सबैभन्दा छिटो अघि बढेको पनि छ: दुई दशकभन्दा कम समयमा देश बहुदलीय व्यवस्थाअन्तर्गतको राजतन्त्रबाट सशस्त्र द्वन्द्व हुँदै सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा पुग्यो। यो अध्यायले त्यो बाटो, र परीक्षामा सामान्यतया सोधिने मिति र नाम पछ्याउँछ।

यो अवधि हालको भएकाले सङ्ख्या (जस्तै क्षति) खुकुलो रूपमा दिइएको छ। मिति सामान्यतया उद्धृत गरिएका हुन्; ठ्याक्कै मिति र आँकडाका लागि पाठ्यपुस्तकमा भर पर्नुहोस्।

सशस्त्र द्वन्द्व (१९९६–२००६)

१३ फेब्रुअरी १९९६ (वि.सं. २०५२ फागुन १) मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) ले आफूले "जनयुद्ध" भनेको कुरा सुरु गर्‍यो। पार्टीले सरकारसमक्ष (गणतन्त्र र नयाँ संविधान सहितको) माग सूची राखेपछि रोल्पा, रुकुम र सिन्धुली जस्ता जिल्लाका प्रहरी चौकीमाथि आक्रमणबाट यो सुरु भयो। त्यसपछिको दशकमा द्वन्द्व देशको धेरैजसो भागमा फैलियो। यसले करिब १७,००० मानिसको ज्यान लियो, धेरैलाई विस्थापित गर्‍यो, र अर्थतन्त्र तथा दैनिक जीवनमा, विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रमा, असर पुर्‍यायो।

राजदरबार हत्याकाण्ड (२००१)

१ जुन २००१ (वि.सं. २०५८ जेठ १९) मा राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य र शाही परिवारका अन्य धेरै सदस्य राजदरबारमा मारिए। आधिकारिक प्रतिवेदनले युवराज दीपेन्द्रलाई जिम्मेवार ठहर्‍याए। यो त्रासदीले राष्ट्रलाई स्तब्ध बनायो। दिवङ्गत राजाका भाइ ज्ञानेन्द्र राजा बने।

शाही कदम

• अक्टोबर २००२। राजा ज्ञानेन्द्रले निर्वाचित प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई बर्खास्त गरे र आफैँ सरकार नियुक्त गर्न थाले।
• १ फेब्रुअरी २००५ (वि.सं. २०६१ माघ १९)। राजाले सरकार बर्खास्त गरे, सङ्कटकाल घोषणा गरे र राजनीतिक नेता पक्राउ गर्दै र प्रेसमाथि प्रतिबन्ध लगाउँदै राज्यको प्रत्यक्ष नियन्त्रण लिए।

यी कदमले राजतन्त्रका विरोधी राजनीतिक दल र माओवादीलाई नजिक ल्यायो।

१२ बुँदे समझदारी (नोभेम्बर २००५)

दिल्लीमा मुख्य संसदीय दलहरूको सात दलीय गठबन्धन (सप्तदल) र माओवादीले १२ बुँदे समझदारी गरे। उनीहरू राजाको शासनविरुद्ध र नयाँ संविधान लेख्न निर्वाचित संविधानसभाका लागि सँगै काम गर्न सहमत भए, र माओवादी शान्तिपूर्ण राजनीतिमा आउने भए।

२००६ को जन आन्दोलन (जन आन्दोलन दोस्रो)

अप्रिल २००६ (वि.सं. २०६३ वैशाख) मा सप्तदल र माओवादीले जन आन्दोलन सुरु गरे। १९ दिन (करिब ६ देखि २४ अप्रिल २००६) सम्म निषेधाज्ञा उल्लङ्घन गर्दै विशाल भीडले काठमाडौँ र अन्य सहरका सडक भरे। सुरक्षा बलले बल प्रयोग गर्‍यो, र मृत्यु भए। २४ अप्रिल २००६ (वि.सं. २०६३ वैशाख ११) मा राजा ज्ञानेन्द्र झुके र विघटित प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापना गरे। आन्दोलनलाई लोकतन्त्र आन्दोलन पनि भनिन्छ।

शान्ति र अन्तरिम अवधि

• संसद्ले राजाको अधिकार सीमित गर्‍यो र देशलाई धर्मनिरपेक्ष राज्य घोषणा गर्‍यो।
• २१ नोभेम्बर २००६ (वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५): विस्तृत शान्ति सम्झौता (सीपीए) सरकार र माओवादीबीच हस्ताक्षर भई औपचारिक रूपमा द्वन्द्व अन्त्य भयो।
• माओवादी लडाकु सैन्य छाउनीमा सीमित गरिए, र संयुक्त राष्ट्रसङ्घले हतियार र सेनाको अनुगमनमा मद्दत गर्‍यो।
• जनवरी २००७ मा अन्तरिम संविधान जारी भयो, र माओवादी अन्तरिम सरकारमा सहभागी भए।

संविधानसभा र गणतन्त्र

• पहिलो संविधानसभा (सीए) निर्वाचन अप्रिल २००८ (वि.सं. २०६४ चैत) मा भयो। माओवादी सबैभन्दा ठूलो दलका रूपमा उदायो।
• पहिलो बैठकमै २८ मे २००८ (वि.सं. २०६५ जेठ १५) मा सीएले राजतन्त्र खारेज गर्‍यो र नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो। यसले १७६८–६९ देखि शासन गरेको शाह वंश अन्त्य गर्‍यो।
• रामबरण यादव नेपालका पहिलो राष्ट्रपति बने (जुलाई २००८)।
• पहिलो सीएले संविधानमा सहमत हुन सकेन, र मे २०१२ मा विघटन भयो। दोस्रो सीए निर्वाचन नोभेम्बर २०१३ मा भयो, जसमा नेपाली काङ्ग्रेस सबैभन्दा ठूलो दल थियो।

भूकम्प र संविधान

२५ अप्रिल २०१५ (वि.सं. २०७२ वैशाख १२) मा करिब ७.८ म्याग्निच्युडको ठूलो भूकम्पले नेपाललाई हल्लायो, करिब ९,००० मानिसको ज्यान गयो र लाखौँ घर क्षतिग्रस्त भए, काठमाडौँ, गोरखा र अन्य जिल्लामा भारी क्षति सहित। त्यसपछि राजनीतिक दलले संविधान छिट्टै पूरा गर्न सहमति गरे।

नयाँ नेपालको संविधान २० सेप्टेम्बर २०१५ (वि.सं. २०७२ असोज ३) मा जारी भयो। यसका मुख्य विशेषता:

• तीन तहको सरकारसहित सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र: सङ्घ, सात प्रदेश र ७५३ स्थानीय तह।
• राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख र प्रधानमन्त्री सरकार प्रमुख भएको संसदीय प्रणाली।
• द्विसदनात्मक सङ्घीय संसद् (प्रतिनिधिसभा र राष्ट्रिय सभा)।
• मौलिक हक, धर्मनिरपेक्ष राज्य र समावेशिताका व्यवस्था।

संविधानलाई सबैले स्वागत गरेनन्, र २०१५ मा विशेषगरी मधेश क्षेत्रमा विरोध भए। नयाँ संविधान अन्तर्गतको स्थानीय निर्वाचन दुई दशकमा पहिलो पटक २०१७ मा भयो, त्यसपछि प्रदेश र सङ्घीय निर्वाचन।

परीक्षाका लागि

• जनयुद्धको सुरुवात: १३ फेब्रुअरी १९९६ (वि.सं. २०५२ फागुन १), नेकपा (माओवादी) द्वारा।
• राजदरबार हत्याकाण्ड: १ जुन २००१ (वि.सं. २०५८ जेठ १९)।
• शाही कदम: १ फेब्रुअरी २००५ (वि.सं. २०६१ माघ १९)।
• १२ बुँदे समझदारी: नोभेम्बर २००५।
• दोस्रो जन आन्दोलन: अप्रिल २००६ (१९ दिन); २४ अप्रिल २००६ मा अन्त्य।
• विस्तृत शान्ति सम्झौता: २१ नोभेम्बर २००६।
• पहिलो सीए निर्वाचन: अप्रिल २००८। गणतन्त्र घोषणा: २८ मे २००८ (वि.सं. २०६५ जेठ १५)।
• पहिलो राष्ट्रपति: रामबरण यादव।
• भूकम्प: २५ अप्रिल २०१५ (वि.सं. २०७२ वैशाख १२)।
• संविधान जारी: २० सेप्टेम्बर २०१५ (वि.सं. २०७२ असोज ३); ७ प्रदेश, ७५३ स्थानीय तह।

अघिल्लो: पञ्चायत काल र १९९० को आन्दोलन। गाइडको अन्त्य पुनरावलोकन पाना सँग गर्नुहोस्।