नेपालमा लिच्छवि काल: शिलालेख, राजा र स्वर्ण युग

लिच्छवि कालसँगै नेपालको इतिहास परम्पराबाट कागजातमा सर्छ। पहिलो पटक हामीसँग राजाहरूले आफैँ राखेका मिति भएका ढुङ्गे शिलालेख छन्, जसले कसले शासन गरे, कसरी शासन गरे र के बनाए भन्ने बताउँछन्। त्यसैले लिच्छवि शासन परीक्षाका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कालखण्डमध्ये एक हो।

केही शासकका ठ्याक्कै वर्ष इतिहासकारबीच फरक पर्छन्। यहाँका मिति सबैभन्दा बढी उद्धृत हुने आँकडा अनुसार छन्, र अनुमानित भएमा "करिब" लेखिएको छ।

काल कसरी सुरु हुन्छ

लिच्छवि प्रारम्भिक भारतीय ग्रन्थबाट चिनिने कुल हुन्, र तिनको एउटा शाखाले काठमाडौँ उपत्यकामा शासन स्थापना गर्‍यो। वंशावलीले अघिल्ला राजाका नाम बताउँछ, तर पक्का ऐतिहासिक अभिलेख शिलालेखबाट सुरु हुन्छ। लिच्छवि कालको सबैभन्दा पुरानो मिति भएको शिलालेख चाँगुनारायण मन्दिरमा रहेको मानदेव को हो, जसको मिति ४६४ ई. हो। यो नेपालमा पाइएको सबैभन्दा पुरानो मिति भएको शिलालेख हो, र परीक्षाका लागि यो सम्झनैपर्ने तथ्य हो। यसले अघिल्ला शासकको पनि उल्लेख गर्छ, जसले वंश ४औँ शताब्दीको अन्त्य वा त्यसअघि सुरु भएको सङ्केत गर्छ।

कुल मिलाएर लिच्छवि युग सामान्यतया केही शताब्दी चलेको र करिब ८औँ–९औँ शताब्दीमा अन्त्य भएको बताइन्छ, यद्यपि ठ्याक्कै अन्त्यबारे बहस छ।

महत्त्वपूर्ण शासक

• मानदेव (करिब ४६४–५०५ ई.)। सबैभन्दा महान् लिच्छवि राजामध्ये एक। उनका धेरै शिलालेखले दान, सैन्य सफलता र मन्दिर निर्माणको अभिलेख राख्छन्। उनी चाँगुनारायण स्तम्भ शिलालेखसँग जोडिन्छन्।
• वृषदेव र शिवदेव प्रथम। शिलालेखमा भेटिने अघिल्ला र पछिल्ला शासक। शिवदेवले आफ्ना शक्तिशाली सहयोगी अंशुवर्मा सँग काम गरे।
• अंशुवर्मा (७औँ शताब्दीको प्रारम्भ)। उच्च अधिकारी (महासामन्त) बाट सुरु गरी प्रभावकारी र पछि औपचारिक शासक बने। उनी सक्षम प्रशासक र निर्माताका रूपमा सम्झिइन्छन्, र तिब्बतसँग व्यापारिक तथा कूटनीतिक सम्बन्ध बलियो बनाए।
• नरेन्द्रदेव (करिब ६४३–६७९ ई.)। अंशुवर्माको समयपछि सिंहासनमा पुनःस्थापित लिच्छवि राजा, परम्परा अनुसार तिब्बतको सहयोगमा। उनको शासनकालमा नेपाल र तिब्बतबीच दूत आदानप्रदान भयो।
• जयदेव द्वितीय। पछिल्ला लिच्छवि राजा, जसको पशुपतिनाथस्थित शिलालेखले उनको वंशावली अभिलेख गर्छ।

भृकुटी र तिब्बत

यस युगमा तिब्बतसँग नेपालको सबैभन्दा प्रसिद्ध सम्बन्ध भृकुटी को परम्परा हो, जसलाई ७औँ शताब्दीमा तिब्बती राजा सोङचेन गाम्पोसँग विवाह गरेकी नेपाली राजकुमारी भनिन्छ, र तिब्बतमा बौद्ध धर्म फैलाउन मद्दत गरेको श्रेय दिइन्छ। उनलाई परम्परागत रूपमा अंशुवर्माकी छोरी भनिन्छ। विवरण तिब्बती र नेपाली परम्पराबाट आएकाले परीक्षाको उत्तरमा सामान्यतया "परम्परा अनुसार" भनिन्छ। यस्ता सम्बन्ध, र उपत्यका हुँदै भारत र तिब्बतबीचको व्यापारले लिच्छवि राज्य धनी बन्यो।

प्रशासन र समाज

लिच्छवि शिलालेखले व्यवस्थित राज्य देखाउँछन्। राजाले परिषद् र अधिकारीको सहयोगमा शासन गर्थे, र देशलाई शासन र कर सङ्कलनका एकाइमा विभाजन गरिएको थियो। मन्दिर र विहारलाई दिइने जग्गा दान शिलालेखमा सामान्य छन्, जसले धर्म र राज्य कसरी जोडिएका थिए भन्ने देखाउँछ। शिलालेखले गाउँ, अधिकारी र करको नाम पनि अभिलेख गर्छन्, जसबाट इतिहासकारले दैनिक जीवन पुनर्निर्माण गर्छन्।

हिन्दू र बौद्ध धर्म सँगसँगै फस्टाए; शिव र विष्णुका मन्दिर बौद्ध विहार र स्तूपसँगै उभिए। शिलालेखको भाषा संस्कृत थियो, र अभिलेखमा नेपाली भाषाको प्रारम्भिक रूप पनि देखिन्छ।

कला र वास्तुकला

यो काल राम्रो ढुङ्गाका मूर्तिकला र धातुको कामका लागि सम्झिइन्छ। चाँगुनारायण परिसर लिच्छविकालीन कलाकृतिले भरिपूर्ण छ, र आज उपत्यकामा पाहुनालाई तान्ने ठूला स्तूप र मन्दिरका जरा यही युगमा छन्। धेरै इतिहासकारले यसलाई उपत्यकाको कला र व्यापारको स्वर्ण युग भन्छन्।

सिक्का, व्यापार र नेपाल सम्वत्

भारत र तिब्बतबीचको बाटो हुँदै भएको व्यापारले उपत्यका हुँदै सिक्का, सामान र विचार ल्यायो। पछि, करिब ८७९ ई. मा नेपाली चान्द्र पात्रो नेपाल सम्वत् को परम्परागत सुरुवात मानिन्छ, जसले लिच्छवि शासनको अन्त्यपछि नयाँ युग चिनाउँछ। वर्ष र यसलाई सुरु गर्ने व्यक्ति परम्परा हुन्, जसलाई परीक्षामा सामान्यतया त्यसै रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

कालको अन्त्य

८औँ शताब्दीपछि लिच्छवि राज्य कमजोर बन्यो, र ठकुरी भनिने शासक सत्तामा आए। शक्तिको केन्द्र उपत्यकाका ठकुरी र त्यसपछि मल्ल शासकतिर सर्न थाल्यो। कथा मध्यकालीन नेपाल र मल्ल काल मा अघि बढ्छ।

परीक्षाका लागि

• सबैभन्दा पुरानो मिति भएको शिलालेख: मानदेव, चाँगुनारायण, ४६४ ई.।
• शासक बनेका शक्तिशाली अधिकारी: अंशुवर्मा।
• तिब्बतको दूतसँग जोडिएका राजा: नरेन्द्रदेव।
• तिब्बत सम्बन्ध: भृकुटी (परम्परा अनुसार)।
• शिलालेखको भाषा: संस्कृत।

प्राचीन नेपाल मा फर्कनुहोस् वा पूरा समयरेखा हेर्नुहोस्।