मध्यकालीन नेपाल: ठकुरी, मल्ल र पश्चिमी राज्य

लिच्छविपछि नेपालको इतिहास सँगसँगै चल्ने दुई कथामा विभाजित हुन्छ: मल्लहरूको अधीनमा काठमाडौँ उपत्यकाका धनी नगर-राज्य, र पश्चिमी तथा मध्य पहाडका धेरै साना राज्य। यो अध्यायले दुवै समेट्छ, किनभने परीक्षाका प्रश्न प्रायः यी दुवैबीच सर्छन्।

शासकको शासनकालका वर्ष स्रोतअनुसार फरक पर्छन् र अनुमानित भए "करिब" लेखिएका छन्। शासकको क्रम मुख्य तथ्य ठान्नुहोस्, र ठ्याक्कै वर्ष पाठ्यपुस्तकबाट पुष्टि गर्नुहोस्।

ठकुरी काल

लिच्छवि शक्ति क्षीण हुँदा उपत्यकामा ठकुरी भनिने शासकले सत्ता लिए। राघवदेव लाई परम्परागत रूपमा करिब ८७९ ई. मा नेपाल सम्वत्को सुरुवातसँग जोडिन्छ। ठकुरी काल मल्लहरूको उदयअघि केन्द्रीय शक्ति कमजोर र स्थानीय सामन्त बलिया भएको समयका रूपमा वर्णन गरिन्छ।

प्रारम्भिक मल्ल

मल्ल शब्द राजाहरूको लामो वंशको शाही उपाधि बन्यो। अरिदेव (अरि मल्ल पनि भनिने) लाई परम्परागत रूपमा १३औँ शताब्दीको सुरुतिर पहिलो मल्ल राजा भनिन्छ। यी प्रारम्भिक शताब्दीमा उपत्यकाले बाहिरबाट आक्रमणको सामना गर्‍यो। एउटा प्रसिद्ध आक्रमण १४औँ शताब्दीको मध्यतिर बङ्गालका सुल्तान शम्सुद्दीन इलियास को थियो, जसले मन्दिर र सहरमा क्षति पुर्‍यायो।

जयस्थिति मल्ल: महान् सुधारक

जयस्थिति मल्ल (१४औँ शताब्दीको उत्तरार्धमा शासन गरेका) ले व्यवस्था पुनःस्थापना गरे र उपत्यकाको ठूलो भाग एकीकृत गरे। उनी सबैभन्दा बढी सामाजिक र कानुनी सुधारका लागि सम्झिइन्छन्। उनलाई परम्परागत रूपमा पेसा अनुसार समाजलाई समूहमा व्यवस्थित गर्ने, सामाजिक जीवनका नियम र संहिता तय गर्ने, र नापतौल तथा भूमि प्रशासनका प्रणाली निर्धारण गर्ने श्रेय दिइन्छ। धेरै परीक्षाका प्रश्नमा उनलाई उपत्यकालाई संरचित समाज र कानुन दिने व्यक्तिका रूपमा उल्लेख गरिन्छ।

यक्ष मल्ल र उपत्यकाको विभाजन

जयस्थितिका नाति यक्ष मल्ल (१५औँ शताब्दी) बलियो शासक थिए, जसले आफ्नो शक्ति फराकिलो रूपमा बढाए। उनको मृत्युपछि, करिब १४८२ मा, राज्य छोराहरूबीच बाँडियो र उपत्यका अन्ततः तीन राज्य मा बस्यो:

• कान्तिपुर (काठमाडौँ)
• ललितपुर (पाटन)
• भक्तपुर (भादगाउँ)

तीन मल्ल राज्यले अर्को तीन शताब्दी एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरे। तिनले लडे, मिलेर काम गरे, र फरक तरिकाले पनि प्रतिस्पर्धा गरे: निर्माणमार्फत। त्यसैले काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुरका चोक यही युगका दरबार र मन्दिरले भरिएका छन्।

प्रसिद्ध मल्ल राजा

• प्रताप मल्ल (काठमाडौँ, १७औँ शताब्दी)। धेरै भाषा जान्ने विद्वान्, कवि र निर्माता। उनले काठमाडौँको दरबार क्षेत्रमा धेरै स्मारक थपे, जसमा भित्तामा रहेको धेरै भाषाको प्रसिद्ध शिलालेख पनि पर्छ, र रानीपोखरी पनि उनीसँग जोडिन्छ।
• सिद्धि नरसिंह मल्ल (पाटन, १७औँ शताब्दी)। धार्मिक शासक, पाटनको कृष्ण मन्दिरका लागि चिनिने।
• भूपतीन्द्र मल्ल (भक्तपुर, १८औँ शताब्दीको सुरुवाति वरिपरि)। पाँच तले न्यातपोल मन्दिर र अरू धेरै कृतिका निर्माता।
• जयप्रकाश मल्ल (काठमाडौँ)। काठमाडौँका अन्तिम मल्ल राजा, १७६८ मा एकीकरणका क्रममा पराजित।

पाटन र भक्तपुरका अन्तिम शासक, तेज नरसिंह मल्ल र रणजित मल्लले पनि १७६० को दशकको उत्तरार्धमा पृथ्वीनारायण शाहसँग आफ्ना राज्य गुमाए।

समाज, संस्कृति र चाडपर्व

मल्ल संस्कृति उपत्यकाको नेवार सम्पदाको मुटु हो। उपत्यकामा अझै मनाइने इन्द्रजात्रा, कुमारी जात्रा र बिस्केट जात्रा जस्ता धेरै चाडले यही समयमा आजको रूप लिए वा महत्त्व बढ्यो। कला, काठको नक्काशी, धातुको काम, सङ्गीत र नाटक फस्टाए। कुमारी परम्परा पछिल्लो मल्ल कालसँग, विशेषगरी जयप्रकाश मल्लसँग जोडिन्छ। तिब्बतसँगको व्यापारले सम्पत्ति ल्याइरह्यो।

पश्चिमी पहाड: खस मल्ल र राज्यहरू

मल्लहरूले उपत्यका शासन गर्दा सुदूर पश्चिममा फरक शक्ति उदायो। खस मल्ल राज्य (कर्णाली-आधारित वा सिंजा राज्य पनि भनिने) कर्णाली क्षेत्रमा विकसित भयो, र यसको राजधानी परम्परागत रूपमा जुम्ला क्षेत्रको सिंजा थियो। यो केही समय शक्तिशाली बन्यो तर पछि साना राज्यमा टुक्रियो।

यस्ता ठूला शक्तिको विघटनबाट पहाडमा साना राज्यका दुई प्रसिद्ध समूह उत्पन्न भए:

• बाइसे राज्य — पश्चिमी पहाडका "बाइस राज्य"।
• चौबिसे राज्य — गण्डकी क्षेत्र वरपर र त्यसभन्दा पर "चौबिस राज्य"।

पछि नेपाल एकीकरण गर्ने गोरखा राज्य साना चौबिसे राज्यमध्ये एक थियो। यो परम्परागत रूपमा १६औँ शताब्दीमा द्रव्य शाह ले स्थापना गरेको मानिन्छ, र यसका राजाहरूले यसलाई बिस्तारै बलियो बनाए। हामी एकीकरणको अध्याय मा यसलाई पछ्याउँछौँ।

परीक्षाका लागि

• पहिलो मल्ल राजा (परम्परागत रूपमा): अरिदेव।
• महान् सामाजिक सुधारक: जयस्थिति मल्ल।
• उपत्यका तीन राज्यमा बाँडिएको समय: यक्ष मल्लका उत्तराधिकारी (करिब १४८२)।
• तीन मल्ल राज्य: काठमाडौँ, पाटन, भक्तपुर।
• न्यातपोलका निर्माता: भूपतीन्द्र मल्ल (भक्तपुर)।
• काठमाडौँका अन्तिम मल्ल राजा: जयप्रकाश मल्ल।
• राज्यहरू: बाइसे (२२) र चौबिसे (२४); गोरखा चौबिसेमध्ये थियो।
• गोरखा वंशका संस्थापक: द्रव्य शाह।

अघिल्लो: लिच्छवि काल। अर्को: नेपालको एकीकरण।