नेपालको इतिहास एक नजरमा: समयरेखा र कसरी अध्ययन गर्ने

नेपालको इतिहास लामो छ, र सयौँ छुट्टाछुट्टै मितिभन्दा पहिले केही ठूला अध्यायका रूपमा हेर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ। यो हाम्रो नेपालको इतिहास गाइडको सुरुवाती अध्याय हो। यसले पूरा नक्सा एक पानामा दिन्छ, ताकि पछिका प्रत्येक अध्यायलाई ठाउँ मिलोस्।

इतिहासकारबीच मतभेद भएका ठाउँमा यो गाइडका मिति अनुमानित छन्, र पूर्ण निश्चित नभएको अवस्थामा "करिब" भनेर लेखिएको छ। परीक्षामा विक्रम सम्वत् प्रचलित भएकाले सम्भव भएसम्म ईस्वी र वि.सं. दुवै दिइएको छ। तपाईंलाई चाहिने ठ्याक्कै मितिका लागि आफ्नो आधिकारिक पाठ्यक्रम र भरपर्दो पाठ्यपुस्तक सधैं जाँच्नुहोस्।

ठूलो तस्बिर: आठ कालखण्ड

1. प्राचीन नेपाल — काठमाडौँ उपत्यकामा गोपाल, महिषपाल र किरात जस्ता प्रारम्भिक वंश, र लुम्बिनीमा बुद्धको जन्म। यसको धेरै जानकारी परम्परा र वंशावलीमा आधारित भएकाले विवरण कम निश्चित छन्।
2. लिच्छवि काल — करिब ५औँ शताब्दीदेखि शिलालेखहरू सुरु हुने पहिलो राम्ररी अभिलेखित युग। यसलाई कला र व्यापारको स्वर्ण युग पनि भनिन्छ।
3. मध्यकाल — ठकुरी वंश र त्यसपछि मल्ल राजाहरू, जसले उपत्यकाका नगर-राज्य चलाए र धेरै प्रसिद्ध दरबार चोक तथा मन्दिर बनाए। पश्चिममा खस मल्ल राज्य र धेरै साना राज्य फैलिए।
4. एकीकरण — १८औँ शताब्दीमा पृथ्वीनारायण शाहको गोरखा राज्यले उपत्यका र धेरै पहाडी राज्य जितेर आजको नेपाल बनायो।
5. विस्तार, युद्ध र सुगौली सन्धि — राज्य तीव्र गतिमा बढ्यो, १८१४–१८१६ मा ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग लड्यो, र आफ्नो ठूलो भूभाग गुमायो।
6. दरबारिया षड्यन्त्र र राणा शासन — वर्षौंको सत्ता सङ्घर्षपछि १८४६ मा जङ्गबहादुरले सत्ता लिए, र राणा परिवारले १९५१ सम्म वंशानुगत प्रधानमन्त्रीका रूपमा शासन गर्‍यो।
7. लोकतन्त्र, पञ्चायत र २०४६ को आन्दोलन — १९५०–५१ मा राणा शासनको अन्त्य, दलीय व्यवस्थाको छोटो प्रयोग, अनि १९६० देखि १९९० सम्म दलविहीन पञ्चायत व्यवस्था।
8. द्वन्द्व, गणतन्त्र र सङ्घीयता — १९९६ देखिको सशस्त्र द्वन्द्व, २००६ को आन्दोलन, २००८ मा राजसंस्थाको अन्त्य र २०१५ को संविधान।

चित्र: नेपालको इतिहास आठ ठूला कालखण्डमा। सुरुका कालखण्डका मिति अन्दाजी हुन्।

धेरै छोटो समयरेखा

• करिब ईसापूर्व ६औँ शताब्दी — लुम्बिनीमा बुद्धको जन्मको परम्परागत समय।
• ४६४ ई. — सबैभन्दा पुरानो मिति भएको लिच्छवि शिलालेख (राजा मानदेव, चाँगुनारायण)।
• करिब ८७९ ई. — नेपाल सम्वत्को परम्परागत सुरुवात।
• करिब १४औँ शताब्दी — उपत्यकामा जयस्थिति मल्लका सुधार।
• १७६८–६९ — पृथ्वीनारायण शाहले तीन उपत्यका राज्य जित्छन्।
• १८१४–१८१६ — एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध र सुगौली सन्धि।
• १८४६ — कोत पर्व र जङ्गबहादुर राणाको उदय।
• १९५१ (वि.सं. २००७) — राणा शासनको अन्त्य।
• १९६० (वि.सं. २०१७) — राजा महेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्था अन्त्य गरे।
• १९९० (वि.सं. २०४६/४७) — जन आन्दोलनले बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापना गर्‍यो।
• २००६ (वि.सं. २०६२/६३) — दोस्रो जन आन्दोलन।
• २००८ (वि.सं. २०६५) — राजसंस्था खारेज भई नेपाल गणतन्त्र बन्यो।
• २०१५ (वि.सं. २०७२) — संविधान जारी।

मितिमा नडुबी इतिहास कसरी पढ्ने

1. पहिले कालखण्ड क्रमैसँग सिक्नुहोस्। माथिका आठ कालखण्ड थाहा छ भने प्रत्येक मितिले आफ्नो ठाउँ पाउँछ।
2. प्रत्येक कालखण्डलाई व्यक्ति र ठाउँसँग जोड्नुहोस्। लिच्छवि — मानदेव र अंशुवर्मा; मल्ल — जयस्थिति र प्रताप मल्ल; एकीकरण — पृथ्वीनारायण शाह।
3. प्रत्येक मोडमा "किन" सोध्नुहोस्। एकीकरण किन सफल भयो? ब्रिटिशसँगको युद्ध किन सन्धिमा टुङ्गियो? केवल मितिभन्दा कारण र परिणाम सम्झन सजिलो हुन्छ।
4. आफ्नै हस्तलेखनमा एक पानाको समयरेखा बनाउनुहोस् र हरेक हप्ता दोहोर्‍याउनुहोस्।
5. प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्। इतिहासका छोटा MCQ ले तपाईंले के बिर्सनुभयो भनेर सबैभन्दा छिटो देखाउँछन्।

परीक्षामा सामान्यतया के सोधिन्छ

लोकसेवा, शिक्षण अनुमतिपत्र र अन्य प्रतिस्पर्धी परीक्षामा सामान्यतया नाम, मिति, सन्धि, सुधार र घटनाको क्रम सोधिन्छ। "वंशको पहिलो राजा को थिए?", "एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध कुन सन्धिले अन्त्य गर्‍यो?" र "राणा शासन कुन वर्ष अन्त्य भयो?" जस्ता प्रश्न मन पराइन्छन्। अगाडिका अध्यायमा प्रत्येक खण्डमा यी तथ्य उजागर गरिएका छन्।

अब कहाँ जाने

पहिलो अध्यायबाट सुरु गर्नुहोस्: प्राचीन नेपाल — गोपाल, महिषपाल र किरात। त्यसपछि कथा लिच्छवि काल हुँदै मध्यकालमा पुग्छ।