राणा शासनको अन्त्य र वि.सं. २००७ को क्रान्ति (१९५०–१९५१)

१९५०–५१ (वि.सं. २००७) मा नेपालमा १०४ वर्ष शासन गरेको राणा शासन अन्त्य भयो। वि.सं. २००७ को क्रान्ति भनिने यो घटना नेपालको आधुनिक लोकतान्त्रिक इतिहासको प्रस्थान बिन्दु र शीर्ष परीक्षा विषय हो। यो अध्यायले त्यसतर्फ के ले डोर्‍यायो, कसरी घट्यो, र अर्को दशकमा के भयो भन्ने बुझाउँछ।

प्रचलित ठाउँमा मिति ईस्वी र वि.सं. दुवैमा दिइएको छ। केही मिति स्रोतअनुसार एक-दुई दिन फरक पर्छन्; त्यस्तो हुँदा हामी "करिब" वा महिना प्रयोग गर्छौँ।

राणा किन कमजोर भए

• भित्रको विरोध। १९४१ मा प्रजा परिषद्का शहीद सम्झिइए, र नेपाली काङ्ग्रेस सहित नयाँ समूह बलिया बने।
• बाहिरको परिवर्तन। भारत १९४७ मा स्वतन्त्र भयो, जसले राणाले भर पर्दै आएको ब्रिटिश संरक्षण हटायो, र भारतका नयाँ नेता नेपालमा सुधारप्रति सहानुभूतिशील थिए।
• मजदुर र विद्यार्थी। १९४७ को विराटनगर जुट मिल जस्ता हडतालले परिवर्तनको मनोभाव देखाए।
• राणा परिवारभित्रका विभाजन र १९४० को दशकका कमजोर सुधार।

नेपाली काङ्ग्रेस र योजना

नेपाली काङ्ग्रेस १९५० मा अघिल्ला समूहको एकीकरणबाट बन्यो। यसका नेतामा मातृकाप्रसाद कोइराला र बी.पी. कोइराला (विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला) थिए। यसले राणाविरुद्ध सङ्घर्ष गर्ने निर्णय गर्‍यो र राजाले समर्थन गर्ने सशस्त्र विद्रोहको योजना बनायो। दरबारमा लगभग बन्दी रहेका राजा त्रिभुवन ले उनीहरूलाई समर्थन गर्ने गोप्य सहमति दिए।

१९५० का घटना

• जुलाई १९५०: नेपाल र भारतबीच शान्ति तथा मैत्री सन्धि। राणा सरकार र भारतबीच भएको यसले दुई देशबीचको विशेष सम्बन्धको आधार तय गर्‍यो, र अझै ठूलो बहसको विषय हो।
• ६ नोभेम्बर १९५० (वि.सं. २००७ कार्तिक): राजा त्रिभुवनले शरण लिए। राजा र उनको परिवारका सदस्य सिकारको बहानामा दरबार छोडेर काठमाडौँस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिए। केही दिनपछि तिनलाई दिल्ली उडाइयो। यही मोड थियो।
• राणाको प्रतिक्रिया। प्रधानमन्त्री मोहन शमशेरले राजालाई पदच्युत घोषणा गरी राजाका तीन वर्षका नाति ज्ञानेन्द्र लाई सिंहासनमा राखे। भारतसहित धेरै देशले यसलाई मान्यता दिएनन्।
• सशस्त्र विद्रोह। नोभेम्बर १९५० देखि मुक्ति सेना भनिने नेपाली काङ्ग्रेसका लडाकुले वीरगञ्ज लगायतका ठाउँमा सरकारी चौकीमा आक्रमण गरे र केही क्षेत्र नियन्त्रणमा लिए। विरोध फैलियो।

दिल्ली सम्झौता

भारतले राणा, राजा र काङ्ग्रेसबीच मध्यस्थता गर्‍यो। १९५१ को सुरुमा (वि.सं. २००७ फागुन) पक्षहरूले दिल्ली सम्झौता (दिल्ली समझदारी वा त्रिपक्षीय सम्झौता पनि भनिने) मा सहमति गरे। यसका मुख्य सर्त:

• राणा शासन अन्त्य हुने र राजाको अधिकार पुनःस्थापित हुने।
• मोहन शमशेर (राणा) प्रधानमन्त्री र बराबर सङ्ख्यामा राणा तथा नेपाली काङ्ग्रेसका मन्त्री रहेको अन्तरिम सरकार गठन हुने।
• संविधान लेख्न निर्वाचित संविधानसभा हुने।

राजा त्रिभुवन १५ फेब्रुअरी १९५१ मा काठमाडौँ फर्किए र १८ फेब्रुअरी १९५१ (वि.सं. २००७ फागुन ७) मा उनले राणा शासनको अन्त्य र नयाँ युगको सुरुवात घोषणा गरे। यो दिन हरेक वर्ष प्रजातन्त्र दिवस का रूपमा मनाइन्छ।

लोकतन्त्रका पहिला वर्ष (१९५१–१९६०)

• अन्तरिम सरकार। राणा र काङ्ग्रेस सदस्य भएको पहिलो मन्त्रिमण्डल राम्ररी चलेन। १९५१ को नोभेम्बरमा मातृकाप्रसाद कोइराला पहिलो गैर-राणा प्रधानमन्त्री बने, र त्यसपछि सरकार बारम्बार फेरिए।
• संविधानसभाको वचन पूरा भएन। निर्वाचन ढिला भइरह्यो र त्यस बेला संविधानसभा बनेन।
• राजा त्रिभुवनको १९५५ मा मृत्यु भयो र उनका छोरा राजा महेन्द्र उत्तराधिकारी बने।
• १९५९ को संविधान। राजा महेन्द्रले १९५९ (वि.सं. २०१५) मा संसद् रहने तर राजालाई ठूला अधिकार राख्ने संविधान जारी गरे।
• पहिलो आम निर्वाचन (१९५९)। १९५९ को सुरुमा भएको यो निर्वाचन नेपाली काङ्ग्रेसले ठूलो बहुमतले जित्यो। बी.पी. कोइराला नेपालका पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने।

पहिलो लोकतान्त्रिक प्रयोगको अन्त्य

१५ डिसेम्बर १९६० (वि.सं. २०१७ पुष १) मा राजा महेन्द्रले बी.पी. कोइरालाको निर्वाचित सरकार बर्खास्त गरे, संसद् विघटन गरे, राजनीतिक दल प्रतिबन्ध लगाए र धेरै नेता पक्राउ गरे। उनले दलहरू असफल भएको र नेपालको लागि फरक, उपयुक्त प्रणाली चाहिएको तर्क गरे। यो कदमलाई वि.सं. २०१७ को शाही कदम भनिन्छ, र यसले पञ्चायत कालको सुरुवात गर्‍यो, जुन हाम्रो अर्को अध्याय मा समेटिएको छ।

परीक्षाका लागि

• राणा शासनको अन्त्य: वि.सं. २००७ फागुन ७ (१८ फेब्रुअरी १९५१)। प्रजातन्त्र दिवस।
• भारतीय दूतावासमा शरण लिने राजा: त्रिभुवन (६ नोभेम्बर १९५०)।
• भारतसँग शान्ति तथा मैत्री सन्धि: जुलाई १९५०।
• राणा शासन अन्त्य गर्ने सम्झौता: दिल्ली सम्झौता (त्रिपक्षीय सम्झौता)।
• नेपाली काङ्ग्रेसको विद्रोहको सेना: मुक्ति सेना।
• पहिलो गैर-राणा प्रधानमन्त्री: मातृकाप्रसाद कोइराला (१९५१)।
• पहिलो आम निर्वाचन: १९५९; पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री: बी.पी. कोइराला।
• शाही कदम: वि.सं. २०१७ पुष १ (१५ डिसेम्बर १९६०), राजा महेन्द्रद्वारा।

अघिल्लो: राणा शासन। अर्को: पञ्चायत काल र वि.सं. २०४६ को आन्दोलन।