पञ्चायत काल र १९९० को जन आन्दोलन (वि.सं. २०१७–२०४६)

१९६० को डिसेम्बरको शाही कदमपछि नेपाल तीस वर्ष पञ्चायत व्यवस्था, राजासँग वास्तविक शक्ति रहेको "दलविहीन लोकतन्त्र" मा बाँचे। यो १९९० (वि.सं. २०४६) को जन आन्दोलनसँगै अन्त्य भयो। यो अध्यायले प्रणाली के थियो, किन विरोध भयो र कसरी ढल्यो भन्ने बुझाउँछ।

१९९० को आन्दोलनका मिति व्यापक रूपमा उद्धृत गरिए अनुसार दिइएका छन्, र केही स्रोतमा एक दिन फरक पर्छ। ठ्याक्कै दिन सोधिए पाठ्यपुस्तक प्रयोग गर्नुहोस्।

पञ्चायत व्यवस्था के थियो?

राजा महेन्द्रले पश्चिमी शैलीका राजनीतिक दल नेपालका लागि मिल्दैनन् भन्ने तर्क गरे। १९६२ (वि.सं. २०१९) मा उनले दलविहीन पञ्चायत व्यवस्था बनाउने नयाँ संविधान ल्याए:

• यो तहगत रूपमा सङ्गठित थियो: गाउँ पञ्चायत, त्यसपछि नगर, जिल्ला र अञ्चल पञ्चायत, र शीर्षमा व्यवस्थापिकाको काम गर्ने राष्ट्रिय पञ्चायत।
• राजनीतिक दल प्रतिबन्धित थिए, र उम्मेदवारले व्यक्तिगत रूपमा चुनाव लड्थे।
• राजाले प्रधानमन्त्री छान्थे, सरकार बर्खास्त गर्न सक्थे र सर्वोच्च शक्ति राख्थे।
• प्रणाली नेपाली परम्परामा आधारित भनेर प्रस्तुत गरियो र "गाउँ फर्क" नारा र त्यस समयका विकास अभियानसँग जोडियो।
• प्रणालीकै नियन्त्रणमा वर्गीय र व्यावसायिक सङ्गठन (किसान, महिला, युवा, मजदुर, भूतपूर्व सैनिक आदिका) बनाइए।

यस कालका राजा

• राजा महेन्द्र (१९५५–१९७२)। प्रणाली स्थापना गरे। उनको शासनकालमा मुलुकी ऐन संशोधन (१९६३, वि.सं. २०२०) गरिएर जातका आधारमा कानुनी भेदभाव हटाइयो, र देशले प्रमुख सडक बनायो तथा भूमिसुधार प्रयास सुरु गर्‍यो, यद्यपि सीमित परिणामसहित।
• राजा वीरेन्द्र (१९७२–२००१)। प्रणाली जारी राखे। उनको राज्याभिषेक १९७५ मा भयो। उनी नेपाललाई "शान्ति क्षेत्र" का रूपमा मान्यता दिइयोस् भन्ने १९७५ को प्रस्तावसँग पनि जोडिन्छन्।

विरोध र अशान्ति

धेरै राजनीतिक नेता कैद वा निर्वासित भए, बी.पी. कोइराला सहित, जसले वर्षौँ जेल र भारतमा निर्वासनमा बिताए। नेपाली काङ्ग्रेस जस्ता दलले भूमिगत विरोध जारी राखे, र कम्युनिस्ट समूह पनि सक्रिय थिए। विद्यार्थी आन्दोलन, विशेषगरी १९७९ मा, छुट दिन बाध्य बनायो।

१९८० को जनमत सङ्ग्रह

१९७९ को विद्यार्थी विरोधपछि राजा वीरेन्द्रले जनतालाई सुधारिएको पञ्चायत व्यवस्था र बहुदलीय व्यवस्थामध्ये छान्न दिने जनमत सङ्ग्रह घोषणा गरे। यो मे १९८० (वि.सं. २०३७) मा भयो। पञ्चायत व्यवस्थाले करिब ५५ प्रतिशत मतसहित थोरै मतले जित्यो। विपक्षले मतदान निष्पक्ष नभएको बताए। नतिजाले प्रणालीलाई केही संशोधनसहित, जस्तै राष्ट्रिय व्यवस्थापिकाको प्रत्यक्ष निर्वाचन, जारी रहन दियो।

१९९० को आन्दोलनका तत्कालीन कारण

• १९८९ को भारतसँगको व्यापार तथा पारवहन विवाद। मार्च १९८९ मा नेपाल र भारतबीचका व्यापार तथा पारवहन सन्धि सकिँदा भारतले नेपाल पुग्ने सामानमा प्रतिबन्ध लगायो, जसले गम्भीर अभाव ल्यायो। धेरैले सरकारलाई दोष दिए।
• भ्रष्टाचार र स्वतन्त्रताको अभावप्रति आक्रोश।
• अन्यत्रका परिवर्तन। त्यस बेला पूर्वी युरोप र विश्वका अन्य भागमा लोकतान्त्रिक आन्दोलन फैलिँदै थिए।
• विपक्षको एकता। नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाम मोर्चा का रूपमा समूहबद्ध वामपन्थी दल आन्दोलनका लागि एकजुट भए।

१९९० को जन आन्दोलन

• आन्दोलन १८ फेब्रुअरी १९९० (वि.सं. २०४६ फागुन ७), प्रजातन्त्र दिवसको वार्षिकीमा नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाम मोर्चाले संयुक्त रूपमा सुरु गरे।
• त्यसपछिका हप्तामा यो काठमाडौँ र अन्य सहरमा व्यापक विरोध, हडताल र प्रदर्शनमा बदलियो। सरकारी बलले बल प्रयोग गर्‍यो, र विशेषगरी अप्रिलको सुरुमा धेरै मानिस मारिए र घाइते भए।
• ८ अप्रिल १९९० (वि.सं. २०४६ चैत २६) मा राजा वीरेन्द्र झुके। उनले राजनीतिक दलमाथिको प्रतिबन्ध हटाए र पञ्चायत व्यवस्था अन्त्य गरे।
• कृष्णप्रसाद भट्टराई को नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार बन्यो, जसमा नेपाली काङ्ग्रेस, वाम दल र राजाका प्रतिनिधि थिए।

नयाँ संविधान (१९९०)

अन्तरिम सरकारले आयोग नियुक्त गर्‍यो, र ९ नोभेम्बर १९९० (वि.सं. २०४७ कार्तिक २३) मा नयाँ संविधान जारी भयो। यसका मुख्य विशेषता:

• बहुदलीय संसदीय प्रणालीसहित संवैधानिक राजतन्त्र।
• सार्वभौमसत्ता जनतामा निहित, र राजा संवैधानिक राष्ट्रप्रमुख बने।
• मौलिक हक, स्वतन्त्र न्यायपालिका र द्विसदनात्मक संसद्।
• देशलाई हिन्दु अधिराज्य घोषणा गरियो (पछि बहस भएको विशेषता)।

यस संविधान अन्तर्गतको पहिलो आम निर्वाचन मे १९९१ मा भयो। नेपाली काङ्ग्रेसले बहुमत जित्यो, र गिरिजाप्रसाद कोइराला प्रधानमन्त्री बने।

परीक्षाका लागि

• शाही कदम र दलमाथि प्रतिबन्ध: १५ डिसेम्बर १९६० (वि.सं. २०१७ पुष १)।
• पञ्चायती संविधान: १९६२ (वि.सं. २०१९)।
• जनमत सङ्ग्रह: मे १९८० (वि.सं. २०३७); पञ्चायत व्यवस्थाले थोरै मतले जित्यो।
• १९९० को आन्दोलनको सुरुवात: वि.सं. २०४६ फागुन ७ (१८ फेब्रुअरी १९९०)।
• पञ्चायत व्यवस्थाको अन्त्य: वि.सं. २०४६ चैत २६ (८ अप्रिल १९९०)।
• अन्तरिम प्रधानमन्त्री: कृष्णप्रसाद भट्टराई।
• नेपाल अधिराज्यको संविधान: वि.सं. २०४७ कार्तिक २३ (९ नोभेम्बर १९९०)।
• १९९० पछिको पहिलो निर्वाचन: मे १९९१; प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला।

अघिल्लो: राणा शासनको अन्त्य। अर्को: द्वन्द्व, गणतन्त्र र वि.सं. २०७२ को संविधान।