प्राचीन नेपाल: गोपाल, महिषपाल र किरात, र बुद्धको जन्म

नेपालको कथाका सबैभन्दा प्रारम्भिक शताब्दीबारे पढ्न हामीसँग शिलालेख छैनन्। हामीले जानेका कुरा वंशावली भनिने पुराना अभिलेख, धार्मिक ग्रन्थ र परम्परा, अनि पछि पुरातात्त्विक अध्ययनबाट आएका हुन्। त्यसैले केही विवरण प्रमाणित भन्दा परम्परागत हुन्, र इतिहासकारले अझै बहस गर्छन्। यसका बाबजुद, यो कालखण्ड परीक्षाका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यसले प्रश्नमा बारम्बार आउने वंश र ठाउँ चिनाउँछ।

स्रोत परम्परागत भएकाले ठ्याक्कै मिति र केही वंशको क्रम अनिश्चित छ। इमानदार अवस्था यही भएकाले हामी "करिब" र "परम्परागत रूपमा" लेख्छौं। तपाईंको परीक्षाले पछ्याउने संस्करणका लागि पाठ्यपुस्तक हेर्नुहोस्।

गोपाल र महिषपाल वंश

वंशावली अनुसार काठमाडौँ उपत्यकाका सबैभन्दा प्रारम्भिक शासक गोपाल थिए, जो गोठालो मानिन्थे (नाम गोपाल सँग जोडिएको), र त्यसपछि महिषपाल, जो परम्परागत रूपमा भैँसी पाल्नेसँग जोडिन्छन्। वंशावलीले प्रत्येकका राजाको सूची दिन्छ, तर वंशावलीबाहिर पक्का प्रमाण थोरै छ। परीक्षाका लागि सामान्य बुँदा परम्परागत क्रम मात्र हो: गोपाल, त्यसपछि महिषपाल, त्यसपछि किरात।

किरात

किरात जाति पूर्वी नेपाल र उपत्यकाका सबैभन्दा पुराना ज्ञात बासिन्दामध्ये हुन्। परम्परा भन्छ, किरातले उपत्यकामा लामो समय शासन गरे, र राजाको वंश परम्परागत रूपमा करिब २९ भनिन्छ। वंशावलीमा उनीहरूका पहिलो राजा यलम्बर (यलम्बर पनि लेखिन्छ) हुन्, जसको उल्लेख महाभारत परम्परामा महान् युद्धमा सहभागी भएको रूपमा आउँछ, र किरात समुदाय तथा पछिका वृत्तान्तमा सम्झिइन्छ। वंशावलीमा अन्तिम किरात राजाको नाम परम्परागत रूपमा गस्ति हो।

किरात धर्म र रीतिरिवाजमार्फत पनि किरात सम्झिन्छन्, जो आज पनि राई र लिम्बू जस्ता समुदायमा चलिरहेका छन्। काठमाडौँ उपत्यकाभन्दा पूर्वको क्षेत्रलाई अहिले पनि प्रायः किरात प्रदेश भनिन्छ।

मैदान र पहाडका प्रारम्भिक राज्य

• विदेह र जनकपुर। दक्षिणी मैदानमा प्राचीन विदेह राज्य परम्परागत रूपमा राजा जनक र उनको राजधानी जनकपुरसँग जोडिन्छ। रामायणको कथामा सीतासँग पनि यो परम्परागत रूपमा जोडिन्छ। जनकपुर अझै महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक केन्द्र हो।
• कपिलवस्तु र शाक्य। पश्चिमी मैदानमा शाक्य वंशको राजधानी कपिलवस्तु थियो, जहाँ बुद्धले आफ्नो प्रारम्भिक जीवन बिताएको भनिन्छ।
• अन्य गणराज्य। प्रारम्भिक भारतीय ग्रन्थले यस क्षेत्रमा शाक्य र लिच्छवि जस्ता साना गणतान्त्रिक राज्यको उल्लेख गर्छन्। लिच्छवि पछि उपत्यकाको इतिहासमा केन्द्रीय बने।

लुम्बिनी र बुद्धको जन्म

बुद्ध बनेका सिद्धार्थ गौतमको जन्म नेपालको दक्षिणी मैदानको लुम्बिनी मा भएको थियो। परम्परागत मिति करिब ईसापूर्व ६औँ शताब्दी हो, यद्यपि विद्वान्ले अलि फरक मिति दिन्छन्। लुम्बिनी अहिले युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छ।

मुख्य प्रमाण मौर्य सम्राट् अशोक ले स्थापना गरेको ढुङ्गाको स्तम्भ हो, जसले करिब ईसापूर्व ३औँ शताब्दीमा लुम्बिनी भ्रमण गरे। त्यसको शिलालेखले त्यहीँ बुद्धको जन्म भएको अभिलेख गर्छ, र यो नेपालमा पाइएका सबैभन्दा प्रसिद्ध प्राचीन शिलालेखमध्ये एक हो। प्रश्नमा प्रायः सोधिन्छ: लुम्बिनीको स्तम्भ कसले बनायो? (अशोक) र यसले के प्रमाणित गर्छ? (बुद्धको जन्म लुम्बिनीमा भएको)।

फराकिलो क्षेत्रसँग सम्बन्ध

प्राचीन नेपाल एक्लो थिएन। व्यापारी र तीर्थयात्री गङ्गा मैदान, हिमाली उपत्यका र तिब्बतबीच यात्रा गर्थे, र बौद्ध र हिन्दू धर्म जस्ता विचार ती बाटो हुँदै फैलिए। ट्रान्स-हिमालयन व्यापार मार्गमा काठमाडौँको स्थान लिच्छवि र मल्ल कालमा झन् बलियो हुँदै जाने विषय हो।

परीक्षाका लागि: सम्झनुपर्ने तथ्य

• उपत्यकाका वंशको परम्परागत क्रम: गोपाल → महिषपाल → किरात → लिच्छवि।
• वंशावलीमा पहिलो किरात राजा: यलम्बर। अन्तिम: गस्ति (परम्परागत रूपमा)।
• बुद्धको जन्मस्थान: लुम्बिनी; प्रमाण: अशोकको स्तम्भ शिलालेख।
• जनकपुर: प्राचीन विदेहको राजधानी, राजा जनकसँग जोडिएको।
• कपिलवस्तु: शाक्यहरूको राजधानी।

गाइडमा अब

पूरा नक्सा चाहिए समयरेखाको सारांश मा फर्कनुहोस्, वा पहिलो राम्ररी अभिलेखित युगतर्फ जानुहोस्: लिच्छवि काल।